သမိုင္​း

Theme images by Storman. Powered by Blogger.

Text Widget

Sports

Gadgets

Blog Archive

Travel

Definition List

Friday, October 2, 2015

Brazil Kumpipa Tangthu

October 27, 1945 kumin mizawng daipam lokhomi nupa khatin tapa khat hong nei uhi. Amah in ahih leh unau giat lak ah a sagihna ding ahi hi. Zawng lua mahmah uh ahih manin tua naupangno pa’n kum 4 a phak ciangin lampi gei ah mawngphal kan zuak kha hi.

Tua bangin sum a zon hangin an gina zong pongman nezo lo in puan gina zong silh zolo hi. Sang a kah theih ciangin naupangno pa’n a lawmnih tawh a hun awngte ah mite khedap taih sak na tawh sum hong zong uhi. A zenzen in khedap taih sak ding mi om kei leh an nek nading neilo uhi.
1952 kum, amah kum 7 a phak ciangin a pa sumzon nasepna Sao Paulo khua ah a innkuan un vazuan uhi. Ahizongin tua mun ah a pa in zi khat a neih kik lam a theipan uhi.

1956 ciangin a nu tawh a unau tengin a pa inn pan tuankhia uhi. Tua khit zawh a pa tawh kimu ngei mello in, a pa ahih le adawn zu in 1978 kum in dawnkik ta hi.

1957, kum 12 aphak ciang ….nitak khat khuasung aa sumbuk saipa khedap taih sak in hong pai hi. Naupangno pa le a lawmte pen khedap taih ding kituh in papi pa hong umcih keei uhi. Naupangno thumte lametna huhna ngetna mit hahte a et ciangin sumbuk saipa zong a cih nading thei paklo hi. Tua khit ciangin sumbuk sai mihau pa in a ipsung pan in sumtang tang nih hong lakhia in “khedap taih man pek 2 hong pia ning.. kuan hong taih sak nuam na vua?” ci’n hong dong hi.
Khedap khat vei taih ciangin pyia 20 (penny) bek a ngah hih naupangte aading  a lawp huai mahmah thu khat ahi hi. Khat in “Ken hong taih sak ning.. zingsang aa kipan an kici ne nai kei ingh.. an nek nading sum kaneih kei aa leh gilkial in si thei kha ning..” a cih khit phet in ..
khat in “Ka inn vuah nek ding kaneih loh uh ni 3 phata. Ka nu lah ngaplo, ka inn aading nektheih ka lei loh phamawh.. tua hi kei leh inn ka ciah ciang ken sat thuak kha ding hi ingh..” ci’n hong gen leuleu hi.

A tawpna ah naupangno pa’n a lawmte gel maitangte le sumbuk saipa khut sung aa sumtang te hong en kawm in hong lungngai hi.. tua khit ciangin ..
“A zenzen in hih sum pek 2 ken a ngah ding bang hileng ka lawm tegel pek 1 tuak in hawmsak ning..” hong cih khiat tak ciangin a lawmtegel le sumbuk sai pa in lamdang hong savat uhi. “.. Amaute gel pen ka lawm hoih mahmah hi. Amaute a gil uh a kial takpi zong ahi hi. Ken bel tusun mawngphal kan tawm ne ingh in khedap taih theih nading tha nei lai sam ingh… Sumbuk saipa aw hehpihna tawh na khedap kei hong taihsak ve maw. na lungkim dong hong taihsak ning”

Hih naupangno pa kampau in sumbuk saipa a lungsim hong sukha mahmah hi. Naupangno pa a khedap a taihsak khit ciangin sum pek 2 a pia hi.

Naupangno pa zong paulo phunlo in a lawmte gel pek 1 tuak a piapah hi.
Tua khit zawh a sawtlo in sumbuk sai pa in naupangno pa hong zongin hun awng a ngah sim in a sai ah nasem sak hi. Nitak an zong vak lai hi. Nitha a tawm hangin nidang aa a sep khedap taihna sangin hong lemzaw sam hi. Hih in ahihleh ei sang a cimawh zaw, a zawngkhal zawte huhna hangin a kingahkhia Pasian thupha hi ci’n naupangno pa in hong ciamteh hi. Tua hi aa ani dang ciangin zong a hih theihzah in mi cimawh, genthei te hong huh hi. Tua khit ciangin sang hong tawp in setzong khat ah na hong sem hi. Nasem mite hihtheihna (right) ding hong gen hi.

Kum 21 aphak ciangin Nasem mite Kipawlna ah pawlmi khatin hong lut hi.
Kum 45 a phak ciangin Nasem mite Party (Workers Party – Partido dos Trabalhadores) hong  phuankhia hi. Gam lutang ding kiteelna 1989, 1994, 1998  kumte ah a thumvei vilvel in guallel hi.

Ahizongin 2002, October kha in “Hih gam aa om mi khempeuh nikhat an thumvei pongman ne sak ding hi’ng” ci’n kiteelna ah mekuang hong lui hi. Mipi te deihna ngah ahih manin tua gam i a 35na gamlutang pa (president) hong suak hi. Tua gam i tangthu ah a om ngeinai lo thu hong piang sak hi. Tua in ‘Nasem mi pan gamlutang asuak’ pen amah bek ahi pan hi.
2006 kum ciangin anih veina gamlutang ding hong kiteel leuleu hi. Gamlutang a sep kum 8 sungin a gen bangin hong semkhia in hong tangtun takpi hi. Gambup aa om naupang 93% le khangno 83% te in nikhat thumvei an manman in ne kha bek thamlo in ama makaihna nuai ah “lopa ne dinosaur ganhing cihna panin America’ Humpinelkai” kici liangin leitung gambup ah sumbawl na lam a thahat pen gam 10na hong hi ta hi.

Hih gamlutang pan in ahih leh 2010 aa gam makaihna pan a tawlnga ta Brazil gam i lutangpi Luiz Inacio Lula da Silva ahi hi.
……..
Lungngaih khak thute;

Midang te aading thupha icih ahi mite tung ah thupha bawlna, mi gentheite panpihna, a cimawhte huhna in Pasian deih thu hi a tua bang mite guaksuak lo hi cih i mukhia hi. A zenzen in ama angsung ding bek en in na gamta kampau kha leh a nuntak na zong hi ciang tung ding kici theilo kha ding hi. Mite a diakdiak namneute (lower class) a huhnopna, a panpih nopna lungsim hangin hi ciang atung ahizawk lam i mu thei ding hi.

Lungkiat theihlohna,

Mizawng daipam khat pen hi ciang tungding cih a upmawh huailo thu khat ahi hi. Tua hi aa, bang dinmun ah tulaitak na om phial zong tuate hangin lungkia sak kei in. Na up, na muan ngam zah nang aading ahi hi.

xxxxx—–xxxx
13, 11, 2014
Lai-at; Nk Khanno

James Suan Za Dongh Tangthu

1940 kumin Tedim khua ah suak hi. A pa, Pu Gin Thual leh a nu, Pi Goih Don Cing a hihi. Tedim khua ah, Pu Neng Thawng, pu Pau Za Kam, pu Thang Lang leh pu Thawng Cin te tawh kum1920s huam pawlin Zomi ateng masa pente a hi uh hi.



A dangte pen, Mangkang Vuandokte’ a nasem, pak huan cing, puan sawp, la cing, cihbang, Gorkhate vive leh letama khutsiam Sente leh sumbuk nei Indian mite a hi uh aa, tua hunin Tedim naupang teng in Kala pau thei kim phial uh hi.


Manglai tan kua dong Tedim ah a kah khit ciangin, 1958 March kha in Special Grammer School, Pegu ( Bagu ) pan matric  ong hi. Tua panin RASU (Rangoon Arts And Science University) ah kum nih khit ciangin, Medical lam zui thei dingin a lai hat (elegible) ahih manin Institute of Medicine 1, Rangoon ah kah in, 1968 kumin MB,BS degree ngah hi.

Medical sang a kah laitakin, All Chin Student Union ah President term khat sem ngei aa, 1965 kum inTedim Siamsin Kipawlna a phuan khiate a hi hi. Tua Kipawlna ah Cultural Committee Chairman a sep laitak, 1966 kumin, tu aa ih Zo minam tualpuan leh nikten designte ama hong bawl a hihi.

1970 kumin, Mindat Divitional Hospital ah Asistant Surgeon, 1971 kumin, Kanpetlet ah Township Medical Officer, 1974 kumin Bhamo ah, tua pan 1976 kumin Post Graduate Medical School of Ophthalmology ( Eye) Rangoon ah kah in Diploma in Ophthalmology 1978 kum in ngah aa, Rangoon Eye, Ear, Nose & Throat (EENT) Hospital ah 1980 dong sem hi. 1980 kum aa kipan Falam, Chin State General Hospital ah Eye Surgeon  sem hi.

Tua hun sung 1985 kum in Keileigh St, Rangoon aa teng, Dr Khin May Si, ( tun Dr Maisie Dong ), tawh kiteng uh aa, tapa khat leh tanu khat nei uh hi.

1986 kumin Zomi Baptist Associationte zat ding pasal puantungsilh ( jacket ) zong Falam ah design bawlin, kigan sak aa ZBC (Zomi Baptist Convention) in kip sakna nei pah hi.

Haka khua aa Carson leh Cope Topa hante, gamlak suak in mangthang ding aa kithawi ciangin, Chin State Regional Party Chairman Kim Ngin thukimna tawh Haka Township Engineer, Pu Awn Za Pau in pavilion a lam ding ciangin Dr James Suan Za Dong design suai sak in, a ma suaih bang tektek in ( 1984) kumin  lam hi.

1984 kumin Falam Sangpi kum za cinna phawkna magazine aa’ding logo suaih kidemna om aa, a khatna ngah ahih manin ama logo kizang pah hi. Kumpi nasepna pan 1988 ciangin anupa uh’n tawp in Kawlpi ah Eye / GP sem tuak uh hi..

1990, August kha ciangin Fiji Islands ah Eye Surgeon sem dingin a innkuan un a pai uh hi.. 1994 in Bob Jones University, Greenville, South Carolina, USA ah kah aa, tua pan Auckland, New Zealand ah pai uh hi. 1999 kum aa kipan in, Australia ah pai in tu in Sydney khuapi ah a teng uh hi.

Tu laitakin, ih Zogam ah ih singkungte bei mahmah ta cih 2009-2010 kum kizop hun in va mu ahih manin, sing zat kul lo in Hydro electricity tawh an huan theih nang leh (heater) inn lumsak nang in a kizang dingin Kaptel khua ah 100KW a pia zo ding Hydro Project khat a sep laitak a hihi.

A sawt lo in ki zo ta ding aa, Zo Gam ah meivak bek hi lo a masa pen khuabup an huan, tui sa suan leh inn lumsakna aa kizang ding Hydro Project a hihi. Tua Project tawh tonkhawm in, gamsung ah singkung suan ding zong a hanciam laitak a hi hi. Hih Project a man ciangin, khua kim khuavel teng in ki-eng in a kihanciam ciatna dingin lunggulh na nei hi.

Mi itna tawh hehpih in pawl ngai thei mahmah khat ahih banah, Zomite khan tohna ding a vei mahmah ahih lam gen thuahthuah kul lo in, a sepkhiatna a taksuah sakna pan kilang pha mahmah hi.
Thu puak,
Awn Za Pau

Pu Pum Za Mang Tangthu

S PUM ZA MAANG’ KHAN LAI THU S
(Tonzaang innpipa)

       Pum Zamaang 1894 kumin suak a, 1934 kumin a pa hau Cinkhup’ za laihin Kamhau’ gam ukpi na hong sem hi. Tedimah Kawllai tan 4 ong hi. Pilna siamna vai hawmna-ah ama khan’-in lai tawh na sem thei ta hi. A masa-in Mualnuam Khua hausa Thawnglian’ tanu tawh hong kiteng masa uh hi. A sawt lo-in a zi a sih ciangin, sau veipi sung meigongin om hi. A sawtna ciangin Mal gam a hausapa’ tanu Ciin Khawman tawh 1934 kumin kiteng uh a, tapasal 5 leh numei 3 nei hi. A tate in:-


1.Khup Khenthang, 2. Sian Lianpau, 3. Khup Dodal, 4. Pau Kapthang, 5.Kham Zadalte a hi hi.
Apa’ dam loh ciangin ama ngetna leh England kumpi’ phalna om bangin, 1934 September 5, ni-in apa’ Ukpi za ama tungah ki ap hi. England Kumpi in Ukpi za apiakna a nuai a bang a hi hi.

        Pum Zamaang in Ukpi a sep a kipanin apa’ gam teng leh a siah teng luah to hi. 1936 kumin, Maangkaang kumpi’ Silver Jubilee hunin min phatna A.T.M ngah hi. Japan gal ma hunin, K.S.M minphatna ngah leuleu hi. Ama khan’ hunin Phaitu khua hausa Lian Khawmaang leh Kappi khua hausate tawh siah thu huhau-in thu a kineih uh ciangin, apa’ kaihsa siah bung 2 panin maangkaang kumpi in bung khat lakkhiat sak cianga a lang hong kiam a hih manin, dah mahmah hi. A pu Kamhau in a tate a inntuanna siah neu saliang leh tuk tha, khal tha, a tu atate’ khang dongin anek ding a kaih dingin apiak hinapi in, ama siahte hong kiam ciangin Ngennung, Thangkhal, Mawngken, Bumzaangte’ siah kaih teng, amau kaisak nawnlo-in, sut kik hi.

        Tua thu hangin a u anaute lungkim lo uh ahih manin, khat leh khat kitel khialhna om banah, kithah kisuam ding dong ngaihsun uh hi. Tua bang a hong om asawt lo-in leitung galpi nihna hangin, Japante in Kawl gam hong la uh hi. Maangkaang kumpite in Khamtung gam sungah gal nangin, tua hun sung tengin aman Ukpi na mah semin, hoih takin vaihawm hi. Maangkaang kumpite in Khamtungah Japante nan ding a ngaihsut tak ciangun 1943 kum ciangin, Tedim huandok Kelly in vaihawmin Khamtung ngeina bangin, sial leh Bawng Tedim khua-ah hong ban hi. Tua bangin gal vai nakpi-in hong vaihawm ciangin, Tedim gam sung ukpi teng Kamhau’ gam ukpipa, Pum Zamang, Sukte gam Ukpipa Thawng Zakhup, Guite hausa, Thahdo hausa, leh Kamhau gam hausa khempeuh zong tua gal vaihawmna-ah ki hel uh hi. Tedim Vuandokpa sa bansa hawm dingin kei mah tavuan hong kipia a, keimah (Thang Zatuan Mualpi khua) (kudai) pumpi mahmah pai-in sial leh bawng 10 sa a ki hawm bangin ka hawmsak hi. Tua khit ciangin Tedim manglai sang innpi-ah, vaihawm khop masakna vuandokpa in hong samin, a masa penin thu dotna ki bawl masa hi. Thahdote a dotna-ah:-

“Tu-in dai-ah gal om a hih manin bang ci vaihawm leng gal kizo thei ding hiam?” ci-in a dot leh, Thahdo khempeuh’ tang dingin Awn Khanmaang in, “Ka khua ka gam ciat vua nidang ka pu kapa’ nek leh kaih ngei teng hong ngah sak kik zo le ucin vai ki hawm zo pan bek ding hi,” ci-in dawng hi. Tua bangin khat khit khat abanbanin dong a, Malgam Guite tangin, Tuimui khua hausa Kham Zathang in genin, abanah Sukte, tua khit teh Sihzaang, Kamhau ukpi teng leh hausa teng in, ih thu, thu khat hi hen a cih uh hangin, hi theilo-in a tuam ciatin dawn kikna ki nei hi. Kamhau gam panin Muizawl Thang Zakam in, Tonzaang khua panin Cin Zalian te’n a banbanin gen to uh hi. Tuate in Thahdote’ dawn bangin amau’ phat tuam nading ciat tawh a dawn ciangun Vuandokpa in, “Ih dai-ah gal om a hih manin bang cih leng ih tu ih ta hung zo ding, kem zo ding ih hiam? cih bek vaihawm hi hang, mi khat gil vah nading vaihawm hilo hi hang ih tha neih zahin nangin do ni na cih uh leh ci un, nong huh zawh kei ding leh hong huh zo kei nung nong cih ding uh hi lel hi. Kumpi in hong nusia leh na vokna ak uh, na mim na taang uh, na zi natate uh Japante’ khut sung tungkhin gai ding hilo a hiam? ci-in hong beisak hi. Tua khit ciangin kua mah in dawn nading mel theilo uh hi. Tua bangin ni 3 tualpi-ah kikhawmin thu khensatna kinei a, Tua in Chin Levy phuanin, ih gam ciat panin gal nang ni, ci-in thukim uh hi.

Tua khit ciangin upate ukpite makai-in mi telsak uh hi. A vaihawmna in:- (A)Levy leh (B) Levy ci-in nam 2-in khen uh hi. (A) Levyte galmai-ah pai-in gal nang pawl hi a, (B) Levy pawl in a khua a gam ciat panin amau thau ciat tawh khua leh khua kikal hu ding pawl ahi hi.

         Thahdo gam sungah Commander Awn Khannang, Tonzaang gam sungah Vung Zacin, Khup Zatung, Thang Zakam, Muizawl Sukte gam panin, Thawng Zakhup, Hau Zalian, Sihzaang gam sung panin Lam Khawmaang, Lian Thawng, Maangpum, Thianpumte makai-in kiseh hi. An nek tui dawn puak ding hong kisap ciangin sakol khempeuh amau sakol ciat uh tawh sakol Levy phuan uh hi. (Transport Levy) Tua bangin a vaihawm khit uh ciangin Ukpi Pum Zamaang pen gal vaihawmpi hong suak hi. Khua sung ngal hat khempeuh in motor lam to-in na sem khempeuh tungah amah contractor ahi hi.
1. Tedim Cikha Motor lam tawhna:

            Pum Zamang in Ukpi a sep sungin Kawl gam Zaang lei-ah Japan a tun hun sungin England Kumpi galkapte in Imphal-ah phualpi sat uh hi. Imphal a om Maangkang galkapte in Japante do nadingin Imphal Tedim lam Motor lam tawh ding sawm uh hi. Motor lam tawh kisai-in, Operation of U-Go sitsengi makai-in Lt.Col.Mutachi leh galkap dangte leh maang dangte vai hawmkhawm a sep ding a hi hi. Motor lam tawh nading mun a zon ciangun Imphal-Cikha-Mauvom-Zampi-Lentang-Buanli-Tuithang-Meitei gun kan tannin Tedim tun dingin geel uh hi. Tua lampi tawh nadingin mipi’ tha tang tampi ki sam ding a hih manin, Falam Maangpi Neilor in Pum Zamang’ tungah a uk sung mite’ thatang tawh huh ding a ngen hi. Pum Zamaang in Neilor’ kiangah, “Imphal pan Tedim dong a ki to ding Motor lampi pen Tonzaang khua hong tot kei ding leh Ka uk sung mite’ thatang tawh kong huh sak zo kei ding hi,” ci-in na nial hi. Neilor in, “Koi teng zui leh deih na hiam,?” ci-in dong a, aman, “Imphal-Cikha-Tuikhiang-Mualkawi-Nakzaang-Tonzaang-kantanin-Tedim tunsak ding gen hi.

Ama gen bangin Motor lam tawh ding thukimna nei uh a hih manin, Imphal panin Nakzaang ciang galkapte in to uh hi. Nakzaang panin Tedim ciang, Kamhau Uk sung in to hi. Hih Motor lam tawhna-ah Kumpi lam panin, engineer lam a siam Capt.Bakely. Mr.Author singh, Mr.Suvon singh, Mr.Davidte makai hi. Motor lam tawhna Imphal panin Tedim dong 1942 kumin kipanin kum khat sungin ki zo hi. Pum Zamang’ pilna leh ngaihsut siamnate’ hangin, Tonzaang khua kantanin kito a hihmanin, Tonzaang gam adingin Khan’tohna lianpi hong suak hi.

2. Pinlong kikhoppi masa 1946:
            Kawlgam a teng kawl mite leh, Mualtung a teng Zomi, Kachin, Shante tawh, Ki pawlkhopna bawl ding ki geel a, Pinlong khua-ah Tedim tang mi a pai dingin, Tonzaang ukpi Pum Zamang, Falam tang mi dingin Lumbang Ukpi Hlur hmung, Hakha tang mi dingin, Ukpi Kiomangte Pinlong khua-ah 1946 March 23, ni-in tung uh hi.

            A tun nitakun Mualtung mi, Zomi, Kachin, Shan, tangmi teng in kikup khopna khat nei pah uh hi. Zomi tangmi Ukpi 3, Shan tang mi Sawbua 3, Kachin tang mi 1, kah uh hi. 1. Kachin tang mite in-(1) Sama Duaw Sinwa Naung. Shan tang mi panin-(1) Soa Hkun Kio,(2) Soe Swe Taik, (3) Sea Monte a hi uh hi. Tua kikhopna Soe Swe Taik in makaih a, Zaang sung a teng Kawl mite tawh kipawl ding leh ki pawl loh ding sau veipi sung kikupna a neih khit uh ciangin, Englandte’ khut nuai-ah ih om sangin Kawlte tawh kipawl khawmin suahtakna la leng, Mualtung mite’ adingin phattuamna leh khantohna tampi om zaw ding hi, cih thu khensatna hong nei uh hi.

1946 March 24, ni-in Tangmi khempauh thu kikupna bawl uh a, Kawl mite in, Ni dang England kumpi hong uk hun sungin eite khat leh khat kitheihna, kitom kikhualna ih neih loh hangin, eite gam khat mi khat, sa khat ih hih manin, tu hun ciangin khat leh khat ki-it kilem a kipawl theih ding kisam ta hi. England kumpi’ khut nuai-ah innteng sila bangin, bawlsiatna tuamtuam ih thuak ciat hi. Tua ahih manin kipawl khawmin England kumpi’ khut sung panin suaktakna la leng, ih gam ih mite’ pilna khangto zaw ding hi. Cih thu sau veipi kikupna hong neih khit uh ciangin, Kawl mi leh Mualtung mite kipawl khawm a England kumpi’ khut sung panin suahtakna lak ding thu khensatna hong nei uh hi.

           1946 March 26, ni-in Mualtung gam teng a uk, Mr, Stevenson in, Mual tung tang mi khempeuh samin a thu genna-ah, “Kawl mite in suahtakna la ding uh hi. No, Mualtung mite pen kawl mite sangin niamzaw na hih manun, Kawl mite tawh suahtakna na lak khop uh hangin, kawl mite’ khutnuai-ah haksatna tuamtuam thuak ding hi uh teh, Ko hong uk le ung Kawl mite tawh kikimin hong khangto sak ding hi ung,”ci-in a zol hangin, Mualtung mite in kam khat zong dawng kik lo-in, thu kikupna lungkim nasa bul phuhin na om uh hi.
1946 March 27,ni-in Kawl mite tawh kigawmin suahtakna lak khop ding, leh a kisam thu tuamtuamte kikupna nei khawm uh a, akisam teng sepkhop toh dingin thukimna bawl uh hi.

          1946 March 28, ni-in, Mualtung teng a uk Mr. Stevenson in mualtung mite tang mi teng na sam kik a, a thu genna-ah, “No mualtung mite adingin gam khat leh gam khat na kikawm nading uh Motor lampi kong tawhsak ding uh a, Zo gamah annek tuidawn a kicin zawk theih nadingin kong sepsak ding uh hi. Kawl mite sangin ko, muanhuai zaw ding hi ung.” Ci-in thu tampi tawh na zol leuleu hi. A hi zongin Mualtung mite in kam khat zong dawng kik lo-in kikhen uh hi.

          1946 March 29, ni-in kikuppi khat bawlkik leuleu uh a, Kawl gam sung a om minam khempeuh kipawl khopna neih ding leh, tua kipawl khopna-ah makai dingin, Soo Swe Taik leh thuzekpi dingin tang mi khat tel uh hi. kipawlna taang sum dingin Pu Hlur hmung in Rs,50/- pia pah hi. Hih kipawl khopna kip a man khit uh ciangin a khat veina Pinlong kikhoppi kiman hi.

1946 March 30, ni-in Zomi tang mi teng Pinlong panin Taunggyi tung uh a, a tam sungun Taunggyi mangpi Mr.Lich in Zo mite samin, “No, Zo mite England kumpi in hong uk suak ding hi ung,” cih zolna thu tampi a gen hangin, bangmah dawnna mel neilo-in om san lel uh hi.

            946 March 29, ni a a kibawl lungkimna, thu khensatna pen, tang mi teng bek lungkimna hi a, mipi’ lungkimna kisam lai a hih manin tang mite in a mau’ gam ciat uh gen a mipi ‘thukimna a nih veina Pinlong kikhoppi-ah puak kik ding a hi hi.
Pinlong kikhoppi a a kah Zo mi tang mi teng in amau’ gam sung a khuapi a hi, Tedim, Falam leh Khalkha a tun uh ciangin, Gam sung huam ukpite leh, mipite khawmin, 1946 March 29 ni a, Pinlong khua a kawl mite tawh ki pawl khawm a suahtakna lak ding thu, KIPAWLNA KIP a bawlna thu a gen uh ciangin mi khempeuh ki thukim ciat a hih manin, mau’ gam ciat panin kipsakna lai bawl uh hi. Tua Mipite’ lungkimna thu a nih veina Pinlong kikhoppina a puak ding a hi hi.
3. A nih veina Pinlong kikhoppi:
           Falam mangpipa in 1947 January 24 ni-in, sapna lai angah bangin, a nih veina Pinlong kikhopna-ah a kah ding Tedim gam tangmi, Saizaang ukpi Thawng Zakhup, Falam gam tangmi Lumbang Ukpi Hlur hmung, Khalkha tangni, Ukpi Kio mangte leh kam phen dingin Vum Khawhau, Savut, ngunte-te 1947 Febuary 2, ni-in Pinlong va tung kik uh hi.
1947 Febuary 7, ni-in kawl tangmite leh mualtung tangmite in, 1946 March 29 ni a ki bawl Kawlgam sung minam tuamtuam khempeuh ki pawlna kum khat cinna pawi bawl khawm uh hi. Tua kipawlna-ah gam tuamtuam panin, minam tuamtuam mipite in Kawlgam sung a om minam khempeuh kipawl ding a lungkimna thu a zak uh ciangin hih kipawlna kip tak leh kho tak a letsuak dingin lungkimna leh kipsakna nei uh hi.

           1947 Febuary 9, ni-in, Bogyoke Aungsan Pinlong khua hong tung hi. Tua nitak mahin Zo gam tangmi 3-te tawh, kikup khopna nei pah uh hi. Tua lai-ah Aungsan in, “Kawl mite leh Mualtung mite Englandte’ hong khen khapna hangin mun tuamtuamah omin gal leh sa bangin om hi hang, A taktakin Kawl mite leh Mualtung mite pen Monggolia minam Tibet gam pan a khangkhia, u khat, nau khat hi hang, Kawlgam ih tun ciangin lampi tuamtuam tawnin mun tuamtuamah minam tuamtuam a suak hi bek hi hang, tu-in hun kikhelna zui-in khat leh khat, ki-it kilemin, kipawl khawm a ih om theih ding hun hong tung ta hi,” ci-in thu tampi kikum khawm uh hi.

           1947 Febuary 10, ni-in Pinlong kikhopna munah, Aungsanin a thu genna-ah, “Kawlgam sung a teng Kawl mite leh, Mualtung mite a tuam a om ding hilo-in, Kawlgam sung a om minam khempeuhte in, haksatna a om leh thuak khawm, nopsakna a om leh nuam a sa khawm dingte hi hang, tua bangin ih ngaihsut theih leh ih gam ih lei hong kipin khantohna hong om pan ding hi. Unau khat ih hih mah bangin, ki-it kilem a lungsim khauh tawh ih kipawl khop theih ding thupi ding hi,” ci-in thu tampi gen hi.

1947 Febuary 11, ni-in, Pinlong kikhop kibawl kik a, tua sungah Kawl gam sung minam khempeuh tang dingin alan (Flag) bawl ding thukimna hong nei uh hi. Aungsan in Kawlgam suahtakna ih neih khit ciangin khantoh nading nasepna leh, ki ukna a zat ding thu tampi gen hi. Tang mite in a thugente sang thei mahmah uh a hihmanin, Pinlong thukimna bawl thei-in lung damtakin nitak an hong nekhawm uh hi.

4. Pinlong Sachoh:

          1947 Febuary 12, zingsangnai 11, hunin, Pinlong khawmpi a thu kikupna lianpi nam 9-te, ki lungkim ciat hi. Tua ahih manin PINLONG THUKIMNA LAI BUPI sungah Kawl mite leh Mualtung mi tangmi teng in a min uh hong thuh ciat uh hi. Tua sungah Aungsan tawh mi 23 ki hel a, Zo mite tangin, tang mi a pai teng in min thuhna nei uh hi. Pinlong kiciamna thu 1947 Febuary 12 ni pan kipanin hong kipin tua ni pen Minam khempeuh kipawl ni UNION DAY ci-in kum simin zum khempeuh kikhak hi.

           Kawl gamah kikhopna a om ma-in England kumpi in Pum Zamaang thu khat dong hi. A thu dotna-ah, “Mualtung mite pen tei nailo na hihmanun, maangpi Stevenson tawh vaihawmin, hong tu leh na ut hiam,?” ci a adot ciangin, Pum Zamaang in, “Hong kikum phot nung,” ci-in na dawng hi. Mualtungmi teng zong kikum ngei-in, Kawlte’ khut nuai-ah ih om sangin ut zaw hang a ci mi ki tam zaw hi. Hih thu Kawl kumpi in theisim a hihmanin, Pum Zamaang sam simin, “England kumpi in bangbangin bong khen a hi zongin um kha kei in, No’ deihna leh ko’ deihna gawm khawmin ngun kuang, kham kuang, sawk khawm leng, ko’ thu, no’ thu cih tuan omlo-in, no’ deihna a hi zongin, ko’ deihna a hi zongin kimang ciat ni. Nek leh dawn a om leh a ki bangin ne khawm dawn khawm ding hi hang,” a cih ciangin thukimin na mang hi. Tua zawh Kawlgam in suahtakna ih ngah khit ciangin, kitelna tawh gam ki ukna hong kipan a, 1948 kum ciangin Kamhau gam ukpipa in na hong sem nawnlo hi.

           A hi zongin, Khanthuam khang akipanin Kamhau gam Ukpi a hihmah bangin, A Ukna siah a kaih hong bei ciangin Kawl kumpi in Ks, 70.000/- tawh zawzi pia hi. Tua khit asawt lo-in Kaley myo-ah, B.O.C Agent hong sem hi. Ukpi na asepnawn loh hangin, sum ngahna lamah ukpi na asep sangin sum tam ngahin lungdam huai hinapi in, kum 1947 kum sungin THVP kici thu hoih vaihawm pawlpi a kici pawlpi na khat hong phuan khia hi. Tua khit asawt lo-in, 1948 November 10, zankim laitakin Tedim khua-ah hong nusia a, A luang Tonzaang innpi ki tunin, ngeina bangin lungkim huai takin kivui hi.

Pu Hau Cin Khup Tangthu

S HAU CIN KHUP’ KHAN LAI THU
(Tonzaang Innpipa)

        Kumpite in Tonzaang a sim zawh uh a ni 3 ni ciangin Ukpi teng leh upa teng khawm a, “Kamhau’ gam a vai hawm lian pen kua a hiam,” ci-in a dot ciangin a u anaute in, “Hau Cinkhup hi,” ci-in dawng uh hi. Mi khempeuh in Hau Cinkhup hi a cih hangun Kumpite in umlo uh hi. Bang hang hiam cih leh amah pen mi genthei khat hi a, nik leh puan gina a neih loh banah, a ci a sa keu-in, nasem mi khat a hih manin hausa pi

dingin umlo uh hi. A hi zongin a dot khempeuh in Hau Cinkhup mah ding hi, ci uh a hih manin, 1891 Febuary 23 ni-in Kumpite in Hau Cinkhup mat bawl uh hi. (Bang hang hiam cih leh Kumpite in amat ding alau manun a thuak hangin phamawh kei cihna tawh a sia lam sang ciangin Hau Cinkhup a ngawh uh a hi hi. Hamphatna khat hi leh Hau Cinkhup hi ci-in gen lo ding uh hi.) Tua ciangin Kumpite in Hau Cinkhup Yangon lamah paipih suk dingin ki thawi uh a, Amah zong a nungta a khua lam tung kik dingin ki lamen nawnlo a hih manin, a it mahmah a nu leh anau numei 2 geel hih bangin la na phuah hi:-

(a) Na zua laang lam cianlai leh awhkhi minthang ciaului luumsuang zah a vuum na ngai nam aw,
(b) Ka tawi zaang ni tui aw e, kamkei’ lamtan zaang gam gil al bang na man tak ding aw e,” a ci hi.
        Hatzawte Phut vum leh, Buansiingte Luansuak in zui-in a innah a nu Telciin leh anau numei gel leh Khawcin’ tanu Vum Zacingte bek nusia-in lungnuam lo pipi-in paikhiatsan hi. Tedim a tun ciangin ama omloh sungin Phutvum vaihawmin Hau Cinkhup’ nu leh anaute vak nadingin tuk tha khal tha ih piak sangin an lawhta khat tek pia leng nungta zo zaw ding uh hi,” ci-in a khua a tui thukimin an lawh ta khat ciat tuk tha khal tha tangin a pia uh hi.

2. Hau Cinkhup’ neu lai sung:

        Hau Cinkhup a neu laitakin apa Haupum in nusia baih a hih manin, a nu pen a beh a phung in a deihsak loh ahih si tawh, annek tuidawn takpi zong kuamah in pia nuamlo uh hi. Tua hunin Hau Cinkhupte Tedimah a ten laitak uh hi a, Annek tuidawn ahak sat ciangin, Saizaang, Dimlo, Laamzaang, khawngah gatam khawng ngenin nungta uh hi. Apate leh a beh a phung a u anau in don mello a hih manin, a zon tawm bek uh tawh nungta a tagah mi genthei mahmah inn sung pan a khangkhia a hi hi. Tonzaangah Kumpi in a mat bawl laitakin a beh a phung in a si ding a a piak uh a hih manin nungta a hong ciah kik ding kuamah in lamen lo uh hi.
3. Yangonah paipih suk:

        Tedim a tun ciangin, anlim tui lim tawh vak uh hi. A an nek tui dawn hoih a hih manin a mel a sa hong zol pian pah hi. Tua ciangin Yangon paipih suk uh a, Governorpa’ kiangah puak uh hi. Kha 5 sung a kep khit ciangin Governorpa in, “Na pu napa kua hi a, kua beh na hiam?” ci-in a dot leh aman gen ngamlo hi. A gen ngam lohna la hih bangin na phuak hi.

(a) Sim salin va pai inge zaang gam lei-ah, kua tawi na hiam na phung min sial aw ci e,
(b) Tutawm hi leng ka phung min sial ve ninge, ka pianna ni bang luun e sial ngam la’nge,” a ci hi.

        Kha 5 sung Kumpi innah a om sungin Khuapi tuamtuam leh galvan tuamtaumte etpih kawikawi hi. Governorpa in Hau Cinkhup kiangah thu dong kikkik a, “Hau Cinkhup aw bang deih na hiam,” ci-in a dot ciangin ka pu Kamhau’ gam mah ka deih hi,” ci-in dawng hi. “Napu napa kua hi a na beh kua a hiam?” ci-in dong kik a, Kapu Kamhau, kapa Haupum, ka beh Sukte,” ci-in dawng hi. Tua ciangin Governorpa in, “Kamhau’ inn luah ding taktak mah na hiam?:” a cih leh hi, “Hi mah ing,” ci hi. “Khamtung gamah kihtak na nei hiam,?” ci-in a dot ciangin, “Kuamah ka kihtak khat zong om kei,” ci-in dawng hi. “Tua a hih leh Tedim gam teng na uk zo taktak ding hiam,” ci-in a dot kik ciangin, “Uk zo mah ning,” ci pah lian hi. Hih thu teng a dot khit ngingei ciangin kumpi in muang zo nai taktak lo a hih manin a tuamttuam tawh ze-et lai uh hi.

4. A ki ze-etna:

           Kumpite in Hau Cinkhup aw sakol tungah na tuang ngam ding hiam? ci-in a dot ciangin, khat vei beek zong sakol tungah tuang ngei nailo hi napi in, “Tuang ngam mah ning sakol khat hong pia un,” ci-in sakol khat a piak uh leh amah zong thakhatin tuang to-in tai sak pah vingveng hi. A kan ding mun 12 ah kikoih a, tua teng a kan gaih khit ciangin kia lo-in tung kik hi. A tuangtuangte’ sangin siam zaw hi. Tua khit ciangin mun 10-ah pi 4 ciangta a kan ding bawl uh a, tua teng kia lo-in kan thei lai hi. Tua bang a Kumpite in ze-etna a bawl khit uh ciangin a hanna a ze-etna-in Saphu tawh a ki bang a kihtak huai mahmah ganhing khat a nungah delhsak uh hi. Tua ganhing kihta dektak hi napin a topa in a hatthot ciangin laulo-in hong hang kik hi. A om zia leh a gamtat luhek zia amuh ciangun Kumpite in muang mahmah uh hi. Tonzaang gam a a om lai bang lo-in Kumpi’ innah anlim tuilim hong nek hong dawn ciangin a mel a sa hoihin, a pilna mahmah zong khang semsem hi.

5. Ukna Za kipia:

           Kumpite in a muan mahmah khit ciangin, “Hau Cinkhup aw bang deih na hiam?” ci-in dong kik uh a, “Kapu kapa Kamhau’ gam leh a kaih ngeina teng deih pen ing,” ci-in dawng pah hi. Tua ciangin Governorpa in zong, “ Tua ahih leh na pu napa’ gam sungah Ukpi sem inla na pu napa’ siah teng kai in,” ci-in Ukpi suahna lai pia hi.

Tua bangin Ukpi suahna lai a piak khit ciangin, Governorpa in A.D.1891 June 10 ni-in galkap tampi tawh kha to sakin hong ciah a, A,D. 1891 June 20 ni-in Khamtung hong tungto hi. Tua ciangin Thangpi-ah, A.D. 1891 June 23 ni-in, Sukte, Sihzaang Ukpite leh, Capt, Rose’ maikaihna England Kumpi tawh sial khat go-in, Kilemna Thuciam a nuai a bangin hong bawl uh hi.

1. Tu ni a kipanin gal leh sa-in kuamah kinei nawnlo ding hi hang.
2. England Kumpi in galhat sahat a tuah leh thatang mah tawh huh ding.
3. Zo mite’ kisapna England Kumpi in vaihawmsak ding hi.
4. Ukpi ukna gam ciatah pupa’ kaih ngei siah teng kai ding hi.
5. England Kumpi in phiangsiah bek la ding a, Ukpite in England Kumpi’ khut nuai-ah a gam uk ding hi.
ci-in a tung a Thuciam teng lungkimtakin hong bawl khit dikdek ciangun, Hih bangin kiciamna hong nei uh hi,
          “Tu ni a kipanin, Lumsan teisan tawh kithat kiman nawnlo ding hi hang,Simmi malmi’ta, Maangkang Mangvom’ ta, a ki that a kiman om thei nawnlo ding hi hang, Tua bang a a kithat a kiman ih om a a ciampel ih om leh taiteh muat, sasin muatin muat ding hi hang, hih samul pulh bangin ih minam pulh ding hi hang, ni hong kiat leh a kido, tui hong to luan leh a kido hi pan bek ni, ci-in Sial sisan sungah sial mei diahin khat leh khat si ki thehin Sisan tawh kiciamna bawl uh hi”
Tua hun a kipanin Englandte’ khut nuai-ah ki om hi. Thangpi panin galkapte in Tonzaang dongah kha uh hi. Tua bang a Hau Cinkhup Ukpi za tawh Tonzaang hong tun ciangin Pu Tuah Khawthang in la khat na phuah a,:-

(a) Zaangsim sal al bang mangsa ngalliam vontawite bange
(b )Ka gal dot a Thangmual nong suah, sinlai thelnah leeng bange,

            Hau Cinkhup in Governorpa’ lai Tedim vuandokpa a lah ciangin, amah zong thakhat thu-in vaihawm pah a, Zomi, Thahdo mi, leh a u anau khawmin a innah Ukna pawi va bawlsak hi. Vuandokpa in,
F “Tu-in hih lai a om Hausa khempeuh in hoih takin na ngai un, Kamhau’ gam sung a teng khempeuh in mun tuamtuam panin siahkai om thei nawnlo ding hi. Hau Cinkhup bek in Siahkai thei ding hi. Kumpi panin mangmu hongki la bek ding a, siah tawh kisai peuhmah Hau Cinkhup lobuang kua mah dangin tawi theilo, la thei lo ding hi uh teh.”

            ci-in a gen ciangin Mawngken a teng Thuamlian lungkim lo-in ding to a, “Ko zong ka khua ciat panun siah kai a nungta hilo ka hi uh hiam? Kapa Kamhau in hong piak sa a hih manin ko bang tawh nung ta ding kei vuam?” ci-in a dot ciangin Vuandokpa in, “Hau Cinkhup’ tungah na ngen unla lungkim a hong piak leh na ne bek un,” ci-in thupia hi.

Hua Cinkhup a tagah lai-in a simmawh uh bang nawnlo-in, Ukpi-ah hong om ciangin a mai-ah tang takin kuaman thu gen ngam nawnlo uh hi. Tua nung a kum kik ciangin Kumpite in gamgi bawlsakin uk sak hi. A.D.1892 kum ciangin Hau Cinkhup leh Ciin Zaniang kiteng uh a, sa-aihna a bawl uh hi. England kumpi in gal tuamtuam a neih ciangin, Thangmual a a kiciamna om bangin huh kawikawi a, England Kumpi in Germany gal a do laitakun Piantit a pai ding mi khopsak hi. Sukte leh Sihzaang in Myo-ok a suam lai in zong Kumpi panin panpih hi.

           A.D.1919 kum Kuki Thahdo gam simna-ah kumpi in huhin gal zawhpih hi. A.D.1918 Kumin Khalkha gal hong om ciangin, a ukna gam panin thau lawng 2700 khwmin Kumpi na ap hi. Leitung galpi masa hunin Kumpi’ huhna sum Rs.1150/- pia hi cih thu Rundull ciaptehna na om hi. Tua bangin England Kumpi na huh den a hihmanin, Kumpi in zong pahtwina letsong tuamtuam na pia hi.
A.D.1913 kumin sial 51 tawh tong a, song phut hi. Khua lui panin khua thakah A.D 1925 kumin kituah a, sial 25 tawh tong kikin, a neih lui songte tuahin phut khawm hi.

A.D 1874 kumin Tedim khua-ah suak a, A.D 1894 May 7, ni akipanin Ukpi sem hi. Ama kum hamna leh a dam lohna paulam-in England kumpi tungah a ngetna bangin A.D. 1934 September 5, ni-in ama Ukpi za Atapa Pum Zamaang’ tungah a ap nading Phalna Kumpi in na pia hi.
          Kumpi in ama dam lohna thu a zak ciangin, Khamtung Mangpi Col. Burne in A.D 1934 September 3, ni-in, va veh a, Tedim a om Vuandok Bankie in A.D. 1934 September 9, ni-in va veh hi. A natna bawlsak dingin Tedim zato Siavuanpa leh zato nasemte pai uh a, a cing dingin Sgt. Thangtun’makaihna tawh Tedim palikte a paisak hi.
A.D.1934 September 10, Ni-in amah in hong nusia a, a sih ni-in zogam sung a om zum khempeuh ni 2 sung kikhak hi. A sih ma A.D.1934 September 9-14 ni dong ni 6 sung vanpi mau suak hi, September 14 ni-in ki hing lap a, A.D 1935 April kha ciangin, a tapa Pum Zamaang in a beh a a phung a u nau a khua a tuileh a gam sung mi tampi tawh lungkim huaitakin a vui uh hi. Pum Zamaang leh a sangam a u leh a naute in sial 75, lawi 18, bawng 11, leh sakol 1, tawh kuasah a sat uh hi.
           Ama khan’ hun sungin Khamtung ngeina a hi gal-aih, sa-aih, ton leh lam, zunun sanunte a khit banah a zum inn ding Tonzaang innpi huang sungah, a tuam vilvelin dawl 3 a pha khat lamin innka dolcial dawhin, a huang khempeuh leisek kulh tawh um hi. Tua banah Tedim khua-ah A.D 1920 kumin zum inn ding dawl 2 a pha inn khat lam a, Pum Zamaang in Ukpi a sep hun sung dongin vaihawmna innin ki zang hi.
           Hau Cinkhup in Kamhau Ukpi a sep sungin, anau nu’ pasal Vum Khawpau upapi sem dingin Laitui khua panin Tonzaang khua-ah pi hi. Vum Khawpau a sih khit ciangin a tate in apa’ za luah to-in Ukpi’ hun bei dong Ukpi na sem to suak uh hi.
Hau Cinkhup’ kaih siah leh saliangte:-
Kam Hau’ kaih banah:
1. Mu kha veng
2. Vaphual mul khat.
3. Ken khuai nun
4. Siah neu bung 2
5. Innpi alam ciangin mi khempeuh in sepsak
6. Gam sa liang banah sakuh liang kaih beh
7. Sai man om leh a hapak lang khat
8. Cingpi man a om leh a ki khat
9. Gal man khat (A hing mat) zuakin aman seh 3-ah khat
10. Sialsiah kici kum 3-ah khat vei, Hausa teng in Ks.6. Upa te’n Ks.4. a zom in Ks.3. pazang te’n pia lo. Nautaang mi khat in Ks.1.
11. Kuangtum, daktumte, pa zang khua khatah 2 ta a om te’n pia lo.
6. A nalamdang neihte:
1. Thangho pi’ Phihtu kuangpi 1
2. Ngalngam thawl hu 1,
3. Thangpum’ man takok lam 9
4. Saiha bing 1
5. Sawmsiing khipi gui 1
6. Tonkai kici Langza’ dak minthang
7. Mualpite’ zamkaang
8. Mantuang’ Zam minthang
9. Cingpi tunga pasian’ tuktehna kici 1
10. Ni tui ai nam 3,
7. Kumpite’ pahtawina:
1. Suaisa luai =K.S.M
2. Saksang gal simna pan 1. D.S.M
3. Thauka lawng 2.
4. Pistol 1
5. Ngunnam 4
6. Saithau lawng 1
8. Minphatna Mualsuang tung pan:
1. 1889 kumin 8 vei a ging thei thau
2. 1899 kumin Thauka lawng I
3. 1901 kumin ngun nam 1
4. 1917 kumin khamkhi 1
5. 1918 kumin Saithau ka lawng 1
6. 1919 kumin Pistol 1
7. 1919 kumin 1, I.D.S.M Medel
            Khat vei sial 50 tawh tong hi. Amah pen mi dah pen khat leh a khua nung lamah mi nuamsa pen khat hong suak hi. A zi Ciin Zaniang in tapasal khat leh ta numei Pum Zamaang leh Lian zacing hong neih khit ciangin sihsan hi. Tua Khit ciangin ih ngeina bangin zikik Vung Khawman hong nei kik a, ta pasal 3 nei-in, 1. Hau Cinpau, 2. Kam Cinthang, 3. Lian Cinthang, leh tanu mei Ciin Khawlun nei hi. Ih Zo ngeina bangin a zikik tawh inn tuan a, a Ukpi za atapa Pum Zamaang pia hi. A inn tuan zawh a sau vei lo-in, a ci na-in a gim mahmah ciangin a innpi-ah kipua sukkik a, A.D 1934 September 10, ni-in Leitung paisan hi.
Pum Zamaang in apa Khamtung ngeina lui a om khempeuh tawh a kim theih nadingin, Sai, Zaangsial, Vaphual leh gan namkim tawh pusuah hi. Sial bekbek 100 leh, ganhing namkim kawsah satin, a Uk sung khua 126 a om thau khempeuh leh pasal ngalhat khempeuh in va galin ngeina om khempeuh sun 3 leh zan 3 a hih khit ciangin lungkim takin vui uh hi.

Pu Vum Kho Hau Tangthu

By: Taang Zomi (My Nostalgia for Sithu Dr. Tg. Vum Ko Hau)

1. Ama' min pen ka neu lai-a kipan ka zaakzaak ngei ahi hi. 1988 sung (May- December) leh 1990-1991 sung (May, 1990-September 1991), Yangon-ah, kimu kha bek lo-in, ama' inn-ah hawh-a kihona, board meeting kah khopna, biak piakna-ah kihel khawmna ka nei thei uh hi.


2. 1988 kum-a Taunggyi ka pai lai (July 10 leh August 8 kikaal)-in, Baptist Theological School-ah ka hawh-a, ka sang kahpih ngeite ahi Principal Rev. Saw David Hsu Paw leh Dean Rev. U Ko Ko Naing-te tawh anne tuidawn khawm-in nuam ka sa uh hi.

Sithu Dr. Tg. Vum Ko Hau in sang' aading, a diakdiak-in, sang-a a kah Zomi (Tedim, Falam, Hakha, Mindat. Matupi, Kanpetlet, Paletwa, etc., leh Asho, Lusei, Kuki, etc.) sangnaupangte huh nading, sum tul bang zah hiam khat a piak thu, hong gen uh hi. Thupi ka sa mahmah hi.

Amaute geel tung-ah ngaihsut (advice) ka piakna: "Tua sum pen a sawt lo-in hong bei ding hi. Sum a bei theih loh nading-in, vaihawmna khat nei un. Dr. Vum Ko Hau kiang-ah sum a tam pian khat nget beh un. Savings Bank account khat hong (open) unla, "The Dr. Vum Ko Hau Endowment Fund" ahih kei leh "The Dr. Vum Ko Hau Student Aid Fund for Zomi Students" ci un. Bank pan-a a meet (interest) bek zangh unla, a bul (principal) sukha kei un. Tua fund pen a bei thei lo, a kizom suaksuak sumpi (perpetual fund) hong hi ding hi. Sum haksa sa pipi-a sang hong kah Zomite, kum sim-in, kihuh den thei ding hi."

3. 1990 hiam, 1991 hiam khat-in, Tamu khua-a Bible college principal a seem, Anglican priest khat in Dr. Vum Kho Hau' laibu "Profile of a Burma Frontier Man" deih-a "Hong ngetsak in," hong ci hi. Ka nih-un, Dr. Vum Ko Hau kiang-ah ka hawh uh hi. Tamu-a Bible college-ah "The Vum Ko Hau Library" phuat ding thu, ka gen uh hi. Dr. Vum Kho Hau in ama' laibu, cingh tak-in pia pah hi.

Tua laibu bulphuh-a anthropology tawh PhD a laakna thu hong gen hi. Sumneen kaihkhop (coin collecting) zong uuk-a, Prague (Praha)-ah tawlkhat a ki-omsak lai bang hi leh, numanistics tawh PhD a laak sawmna thu, hong gen hi.
Kei kiang-ah, "Nang, laisim leh laigelh uuk na hih teh, na lai gelhte, paai mang kha ke'n. Ni khat ni teh, tua teng gawm inla laibu bawl lecin, PhD ngah thei ding hi teh," hong ci hi.

"Kawlgam mite lak pan, degree (Bachelor's degree, Master's degree) ngah lo pi-a, Tan Sawm pan-a direct-a PhD a ngah, kei bek om ing," hong ci hi. "Hanciam leeng, a piang thei lo om lo" cih hong hilhna hi.
4. Gamdang ka pai ding ciangin, kisapna a omna peuh-a ka zat theih ding, ci-in, letter of recommendation khat hong gelhsak hi. Hong deihsakna, hong lahna hi.

5. A nungta lai a innkuanpih teng, Topa in hong hehneem-in tha hong dimsak hen!

ENGLISH SECTION

A Brief Profile of a Burma Frontier Man: Dr Vum Ko Hau

A prominent member/leader of the Chin Defence Army during Second World War. He worked as a stenographer at the Deputy Commissioner Office at Falam after the Second World War. He served as a translator during the Pinlong Conference in 1947 and was also among the seven Zomis who were part of the Constituent Assembly 1947 - 48.

In the Interim Government after Independence he was appointed as the Deputy Councillor of Frontier Areas (Chin Affairs). Thus in this capacity he was amongst the five delegates of signatories at the Nu-Atlee Agreement in London on 17th October 1947. He was also a member of the 17 leaders who wrote the Burmese Constitution and selected the National Anthem.


Offices held:

1948 - Deputy Secretary, Ministry of Foriegn Affairs
1955-59 - Ambassador to France and Netherland
1960-65 - Ambassador to Indonesia
1966-71 - Ambassador to Cambodia and Laos
1971-77 - Ambassador to Czechoslavakia, Austria and Hungary
He attended the UN General Assembly in 1953, 1964 and 1965.
He was also a delegate of the Non-Alignment Movement at the Bandung Conference, 1955.
He also published a book called "Profile of a Burma Frontier Man" in 1963 for which he was conferred "Doktora Filosfie (PhD cum Laude) "by the Charles University of Prague, Czechoslavakia on 19th June 1974.

Awards received: ...  PhD, FRGS, FRA, FRNS, Naingngant Gon Yi (First Class).

Parentage:.............. Rev Za Khup & Pi Ciang Zam of Thuklai
Date of Birth:.......... 17th March 1917 (10:00 pm)
NB: If you have more detail on Dr Vum Ko Hau I would be glad for your contribution - Carey Suante.
http://zoaw.blogspot.com/2007/06/brief-profile-of-burma-frontier-man-dr.html
‘Better than King James!’
MYANMAR — Dr Vum Ko Hau was Ambassador for Burma from 1955 to 1977, first in Paris and then the Netherlands, Indonesia, Austria, Hungary and Czechoslovakia. After World War II, he participated in the talks with British Prime Minister Clement Attlee which eventually led to the independence of Burma in 1947.


His place in history has not been forgotten, and in 1995 Queen Elizabeth invited Dr Vum to Buckingham Palace for the VJ Day celebrations.
Fought hard

Dr Vum says today that one of the reasons he fought so hard for independence was to establish high schools throughout the Chin Hills. His father had been the first educated Chin, and today Dr Vum acts as consultant to the highly-educated group who are translating the Bible into Chin:Siyin (pronounced Seezin). Of the 10,000 Siyin-speaking people scattered throughout Myanmar, most are Christians. However, there is no Siyin Bible, so the Burmese, English or Tiddim Bible is being used. Translation of the New Testament, Psalms and Proverbs into Siyin has now been completed.

Centenary
The Chin church celebrated the centenary of the coming of Christianity to their region this year (story and photo follow in October 1999 World Report), and the Chin Bible played a major part in the church’s thanksgiving to God. ”The work we are doing is far more than just translating the Bible,“ says Dr Stephen Hre Kio. ”This will not only be the first Bible in the Chin:Siyin language, it will also set the literary standard for this language for many years to come.“

When Dr Vum, who currently reads the English Bible, read some of the Siyin translation, he exclaimed, ”It is the best language in the world! When we get to heaven I think we will all be speaking Siyin! It’s even better than King James!“ (WR 343/12 - 9.99) http://www.myanmarbible.com/documents/179.html
By- ZOL

ZNC Pu Vungh Za Pau Tangthu

Vungh Za Pau
     Tg. Vungh Za Pau pen 1967 June 10 ni in Tedim khua ah suak a, Siapi Ngen Za Dal(T.E.O, Retd.) leh Nu Dim Khan Niang te tapa nihna a hi hi. 1985 kum in B.E.H.S Matupi pan tan 10 zo hi. A neu lai pek in zong Sia, Siamahte in a mi mahmah khat leh nidang ciang Makai cingtak khat suak dinga, a lamet khat uh a hi hi. 1986 kum in Pakokku College ah History major tawh First Year kah hi. Tua kum mah in Zomibup
sangnaupang kipawlna ah makai khat in ding hi. 1987 kum in Yangon University ah Second year kah in tua kum mah in Zomi Siamsin kipawlna, Chin literature & Culture Committtee ah kihel hi. 1988 Pro-democracy bawina hong tun tak ciangin Student Union ah kihel hi. 1988 October 18, ni in Zomi National Congress a kiphuan na ah kihel a,  ZNC in 1990 election ah gualzawhna ngah nadingin khuano khuata teng ah kipan khuapi sung dong ah Organizer khat in vak a, na sem hi. 1989 kum in ZNC pan Zolentaang thu kizakna kihawmkhia a, tualai ah Editor sem in Zomite sungah lai hawmkhiatna tawh na hong semkhia hi. Hih laihawmna tungtangin ei Zomite sungah khanlawhna tampi hong piang sak hi. 1991-92 kum in University third year hong zom a, Zomi Siamsin Kipawlna ah thusapi(Secretary) hong sem hi. 1993 kum April kha sungin Zomite sungah MOMNO thu thak kizakna hong hawmkhia a, minam khanlawhna tampi hong piang sak in tudong ciang tua MOMNO news pen ei Zomite news pi khat in hong ding suak zo hi. 1994 sang a man ciangin South Korea pai in 1997 kum in hong ciah kik hi.

2.1998 kum sungin ZNC President, Pu  Chin Sian Thang tawh khut hong kilen a, ZNC ah General Secretary hong sem hi.

                                        Tg. Vungh Za Pau Minam makaipite tawh CRPP a phuh lai tak,
                                        Left to Right pan a nihna Zopuan tawh
3.             1998 September kha 16 ni in Mualtungmi makai teng leh Daw Aung San Suukyi  makaih NLD tawh nasep khop theih nadingin Committee Representing People’s Parliament(CRPP) phutkhiatna ah ZNC makai khat in kihel a, Daw Suukyi leh mualtungmi makaite tawh gam ading sem khawm uh hi. 1999 sungin Pu Chin Sian Thang Kumpi thu kan ten hong mat tak ciangin ZNC I nasepna teng hong lento a, na hong sem in Daw Suu Kyi ii muan mahmah makaipi khat hong suak hi.

4.              1999 July kha 7 ni in E.U palaite(Delegates) tawh kimuhna, thu kikupna ah ZNC taangin va kihel thei hi.  UN envoy tawh zong mualtungmi makaite tawh vakimu a, gam leh minam ading thu tampi kikum thei uh hi.

5.                 University a kah lai a kipan gam leh minam ading nasia takin kipiakhia aa, na a sep manin annek man lo, ih mut ciim ngeilo a hih manin gilpi natna hong nei hi. 2000 kum July kha sungin a naseppih CRPP secretary leh Rakhine Democracy Party Secretary Pu Aye Tha Aung Kawlgalkap thukante hong mat ciangin a mah zong MIS(thukan)ten mat dingin zong uh hi. A inn ah Military Intelligent ten thum vei va man uh a, man kha lo in a lawmte inn ah busuak hi. 2000 December kha  ciangin a gilpi nakna  hong nasia kik a, Sanpiah Zato lum hi. 2001 May kha ciangin a gilpi nakna operation kibawl a, Doctor ten a zawh nawn loh ciang June kha sungin Bahosi Zato hong puak uh hi. 2001 June 23 nitak nai 9:00 in I minam leh a innkuanpihte hong nusia hi

6.                Hong nutsiat ciangin  a innkuanpihte- A Pa Siapi Ngen Za Dal(T.E.O), A Nu Nu Dim Khan Niang, A Upa Dr. Vungh Khen Sing(MBBS), Shan State, a Naute Siamah Niiang Khan Cing(B.A Nursing, B.A, Geog.), Yangon, Tg. Tawng Cin Khai (B.Sc, Zoo), M.Sc Information System, USA, Tg. Thang Suan Mang(B.E, Civil), Foreign Dept., ZRO/ZRA(India), Tg. Dong Khan Khup, A.G.T.I,(Third Year Electrical Engineering), U.S.A, Tg. Thomas On Sian Mung, B.Sc(Physics), Former MOMNO general Secretary&Chief Editor, (Second Year Computer Engineering), USA, Lia Ciin Ngaih Lun, B.A (Economic, Yangon), First Year Accounting, USA, Tg. Pau Sian Lian, Final Year M.B.B.S, Medical College(MC), Yangon, Lia Cing Sian Hau, B.Sc Computer Science, Yangon, Tg. Pau Khan Suan, 10th Standard te hong nusia hi.

Biography reference:

- Zomi Momno Association File
- Vungh Za Pau's Family

Thang Sian Khai ( TSKhai) Tangthu

Pianna

“Zogam Lapu” ci-a min nei Sia Thang Sian Khai pen Pimpih khua-ah 23.2.1957 ni-in piang hi. Pimpih khua-ah Tan 4 a zawh ciangin 1968-1975 sung State High School Tedimah kahin tua panin Thuklai-ah kisuanin 1978 kumin Tan 10 Thuklai State High School panin a zo hi.  1978-1984 sung Rangoon University-ah kahin 1984 kumin B.A. (Philosophy) a zo hi.



Sumbawl lawhsam

Laisim a zawh ciangin sum bawl ding ngaihsunin Lamka lamah khualzin zel hi. Ahi zongin tuahsiatna tuak den ahih manin a lungkia hi. 1984-1985 sung Imphal-ah kha 3 sung thong kia hi. Kum 1987 Sept. 9 ni-in Cikha leh Tonzang kikalah sum bawlin a khualzinna-ah ni khatin nihvei motor accident tuak hi. Ahi zongin Pasian in keemin liamna baina nei het loin suakta hi. Tua bangin tuahsiatna pan a suahtakna pen Pasian deihna om ding hi ci-in tua panin Pasian nasem dingin kipia khia hi.

Pasian nasepna

1987 kum tawp lam ciangin Tahan a om Evangelical Free Church of Burma (Myanmar) Pawlpi-ah Youth Worker hunbitin sem hi. 1990 kum ciangin Rakhai gam Kyawkdaw ah missionary na sem dingin pai a, 1990 tawp lam pan 1992 dong Pegu Division Penwegone khua-ah kisuan leuleu hi.  1992-1994 sung a pianna Pimpih khua-ah Local Pastor sem hi. 1995-1997 sung Tedim khuapi sungah Anti-drug Christian Youth Fellowship phuanin guih theih kham theih veina late a sa kawikawi hi. Khangno a sia tampi takin kikhelna-in nei uh hi. Evangelical Baptist Conference Pawlpi-ah kum 1994- 2007 sung gambupah La makaipi (Music Director) sem hi. 2007 kum a kipanin Tahanah a zi Zam Ngaih Lun leh a tate pasal 4 leh numei 3 tawh Pasian na semin om uh hi.

La tawh kisai nasepna

Aneu tung Tan 3 a sim lai-in Tahan panin Independent Church of Burma (ICB) kici tu-in EFCB panin Lusei lapawlte a khua uhah pai-in lasa uh a, siam sa mahmah hi.  Lapawlte tawh kikhawlin a tenor bang a zui thei pah hi. A tangval ciangin a pu Dai Khan Gin (tu’n USA) in Solfa hilh zelin 1974  pawl ciangin Lapawlah kihelin la phuak kipan ta hi. La uuk kisa-in Tedim State High Schoolah a kah lai-in zunthak khuan sung nangawnin lapawl sa zo zen uh hi. Tua hun lai-a Zangkung Radio Zo hunah lasa zel Sia Gin Hang, Sia Mang Za Suan, Sia Kham Go Mang cihte eng lua-in, “Kei zong Tan 10 ka zawh ciang Zangkung Radio pan la sa nuam tei ing ei maw” ci den hi.  1978 kumin Tan 10 a on’ ciangin nuam lua-in Zangkung Radio-ah lasa thei ta ding ci-in Zangkungah College kah zawhna ding lampi a zong hi. A pu Huat Cin in Ks.100 dal khat pia-in tua tawh Yangon tung hi. Yangon a tun’ ciangin Radio panin lasa thei takpi hi. “Ut mahmahin tum tentan peuh lehang Topa in hong gual zawhpih hi” cih pen a teci pan’na ahi hi. 1980 kumin Sia En Lam Cinte pawlin “Blue Hill” kici lakhui a khum lai-un amah zong la dawng khat beek khum nuam, sa nuam mahmahin a kineelneel hangin sak khuan a ngah zo kei hi. Sia Gin Za Lian (Lianbawi) makaihna tawh Agape No.1 a khum leuleu uh ciangin ut lua kisa-in kineelneel taleh a lut zo peuhmah kei hi. “La dawng khat sa thei-in si pah mai leng zong phamawh ka sa kei hi” cih zah dongin la khumna-ah kihel nuam hi.  A sawt loin Zangkung Zomi Tuiphum Pawlpi huhna Ks.1000 tawh 1980 kum tawp lam ciangin “Sihna Kigo Zo” No.1 khum thei a, a lungdam zia kigen thei lo hi. A la khui pen zom toto-in tu-in Series No. 11 dong khum zo a, a la phuak khempeuh 1200 val khin zo hi.  A la phuakte lakah gamngaih la “Tuun sung khat pan piang hi ngeingei hang e” cih pen a minthang mahmah khat  hi a, biakna la lamah “La kik thei leng maw” cih pen a deih mahmah khat ahi hi. Sihna kigo zo series a kum leh a sponsorte hih bang hi.

Series…………………… Kum…………………….. Sponsor

1) Sihna Kigo zo          No.1    1980                Zangkung Zomi Tuiphum (Gupkhiatna late)

2)         ,,                      No.2    1981                Tg. Vunghpi (Thokik ning)

3)         ,,                      No.3    1982                Pa Suum (Up lohin Pa’ mai mu lo)

4)         ,,                      No.4    1983                TS Mang, VKPau, TS Khai (A lian mah2 gupna)

5)         ,,                      No.5    1984                Dampu (Pyidawtha) (Z-0-Z0)

6)         ,,                      No.6    1989                Pa Kham Sian Pau (Sezang) (Tuubanga hong  cing Topa)

7)         ,,                      No.7    1991                Pa On Za Pau (Saizang) (Zeisu in Topa hi)

8)         ,,                      No.8    1996                Pa On Za Pau, Pa Suan Pau (Keellu phum)

9)         ,,                      No.9    1998                Pa Khan Lian Piang, Cia Pau (Topa Zeisu min thang hi)

10)       ,,                      No.10  2001                Mrs. Hau Go, Dr. Go Za Kham (A tul thei lo Biakinn late)

11)       ,,                      No.11  2003                Pu Dai Khan Gin (USA) (Christmas Album)

Hih a la khumte sung panin No.8-na 1996 kuma a khum “Keel lu phum” cih pen mite tha ngahna leh a nungta pen khat ahi hi. A la phuah a tamzaw pen gup khiatna, sep khiatna leh pai khiat a kulna thute tam pen hi.

Pahtawina

Hih a nuai bangin pahtawina tuamtuan ngah ngei hi.

1. 1995 kumin Tedim AG Sectionte in la tawh kisai a phuak leh sa siam ahihna pahtawina-in Sum Ks.400 leh Labu 1 pia hi.
2. 1998 kuminTedim Christian Fellowship in Beelkang khap 7 khat leh laipi pia hi.
3. 2002 kumin Yangon Momnote’n Laidalpi khat pia hi.
4. 2005 kumin ZOMUS te’n lasa masate pahtawina-in Laidalpi pia hi.
5. 2005 kumin ZOMUS te’n la phuak masa pahtawina Laipi pia hi.
6. 2005 kumin ZCLS te’n Silver Jubilee phawkna-in Laipi pia hi.
7. 2005 March kha-in Thangsan khua kum 100 cin Lapi pahtawina pia hi.
8. 2006 kumin Japan Zolentang te’n La phuak tam pen leh khui tam thoh pen pahtawina Laipi 2 leh sum Ks.2,00,000 pia hi.
9. 2007 kumin Singapore ZOMUS te’n pahtawina-in Singapore-ah tawlnga dingin sam a, khanih (May-June) sung va om hi.

Minam ading a sepna

Kum 1978-1984 sung Yangonah College a kah sungin minam adingin mualsuang hoih mahmah khat a phut ngei hi. 1982 kumin Zomi Nam Ni Feb.20, 1982 pen Rangoon University huang sungah zang uh hi. Tedim mi sung panin lasa dingin U Am Pau tawh kiseh hi. Lasa dingte min a piakna uhah “Tg. Thang Sian Khai” ci-in lai tawh min pia uh hi. La a sak ding ciangin Announcer nu in “Tu-in Salai Thang Sian Khai in la hong sa ding hi” ci-in pulak hi. Amah zong stage tungah ding to-in “Ka min hong gen khial uh teh, kei Salai Thang Sian Khai hi lo, Tg. Thang Sian Khai hi’ng” ci-in lasak tawh a thuah hi. La a sak khit phetin stage kim tengah “Salai” (Khalkha pau) deih leh deih lo kinialna omin kibuai gawp uh hi. Ahi zongin a tawpna-ah Prof. Phun Kar Thang in “Hih pen a min neipa deih lohpi a Salai kibulhsak pen a kikhial mah hi” ci-in a thum kik uh ciangin kilem kik thei uh hi. Hih ni akipanin Lia leh Taang cih leh Salai leh Mai deih leh deih loh thu in thakhat thu-in Kawlgam Vaigam zel suak hi. Tua kum Tan 10 laivuanpi a kipan sim leh mal a om Zomi peuhmah in Lia leh Taang ci-in a min mai-ah bulh pah ziahziah uh hi. Tua ahih manin Zomite ading tangthu mualsuang hoih mahmah khat a phut a suak hi. Tu lai khangthakte in Lia leh Taang a zat ciat ding cih zong a deihna bulpi khat ahi hi.

(Hih pen Nov.9, 2007 ni ama tangthu a gelhna sung pan kila hi)
Rev. Gin Khan Nang

C.Thang Za Tuan Tangthu

PROF. DR. C.THANG ZA TUAN, B.Sc; Dip.Ed; M.A.(Macq.); Ph.D. THU A TOM IN

A Pianna Khua, Nu le Pa:

Tonzang Myone Haiciin khua ah 1942 April 17 ni’n piang hi. Apa Pu Thang Za Cin,Valte (Labour Corps, France 1917-18) leh A Nu Pi Ning Khaw Cing,Guite te tanu tapa adam pasal 4 leh numei 3 sung pan anau tum zom hi. Pasal lak ah atum pen hi.


Sangkahna leh Pil Sinna:


Haiciin(1948), Tuimui(1952), Tedim (1954-56-Tan 6 & 7), Central State Model High School (1956) (tu in BEHS (1), Latha) Yangon ah Pyidawtha Welfare State Plan, Development for Nationalities Program in Stipend tawh kah in 1959 in Matriculation zo hi; B.Sc (1963) Yangon University; Dip.Ed (Passed with Credit) (1969), Institute of Education; State Scholar in Australia gam, Sydney khuapi ah 1973 kum in pai in Macquarie University pan M.A.(Science Education), Current Trends in Science Education and Their Implication for Burma, Extended Essay kici Thesis at in, June, 1975 in zo hi. Excellent Essay cihna a Professor kiangpan ngah hi.

2002 kum in Yangon Institute of Education in Advanced Doctoral Programme for Senior Educators hong hon ciang in zom pah in “Cybernetic Science and Information Communication Technology in Cyberage Pedagogics” Research Dissertation tawh November 4, 2006 ni’n 39th Convocation, Doctoral Degree apiak masak na uah Doctor of Philosophy (Ph.D) kipia hi.Doctorate degree angah ni in ama kum 64 leh ni 202 pha lian hi. A sangkah sung tawntung in Inn pan sum bei Ks.1186 hi in, tualo teng Stipend, Scholarship leh ama khasum vive hi.

Kumpi Nasepna:

Peon, Prime Minister’s Office (1958); Senior Assistant Teacher (1963); Middle Head (1970); High School Head (1981); TEO(1986); Head of Division, Dept. of Basic Education, Head Office (1991); Associate Professor (UDNR, Sagaing (1991); Principal of Teachers Training College, (1993); Assistant Director (Inspection) (1995); Deputy Director (Educational Planning & Head of Planning Unit)(1996); Director of Education(Planning) (1998); Deputy Director General (Academic),(1999-2004) ciang kum 2 extension ngah khitteh pension la in Adviser in the Ministry of Education (2004-05) dong kum 47 sung a kizom suak in kuitung tak leh pauban om lo-in kumpi na sem hi. Zogam ah Hakha, Matupi, Falam, Hriphi,Tedim, Mindat ah kum 21 sung sem kha hi. Tua loteng Kawlgam, zang sung leh Basic Education Department zumpi ah sem hi.

Gam aading Sepna ah Hampha deuh akisakte:

(a) Sanglam ading:


1. Mingaladon ah No.5.BEMS: sang asia mahmah khat puah kikzo hi(1975-81).
2. Kawlgam ah Bloom’s Taxonomy kici laihilhdan thak M.Ed Class ah hilh masa (1976);
3. Falam High School Diamond Jubilee (1983) bawl nading apankhia leh tuanvaipi in pangin Zomite’sangkah in laisiam masate akipan 1983 kum dong matut zawhna ciang mualsuang phuh bangin Jubilee Commemorative Magazine sungah khum vek zo; Galpi nih masiah Falam ah Sia semteng telpiakna (letsong) pia kim hi.
4. Diamond Jubilee Outstanding Student Award, Chin State People’s Council thukimna tawh .1986-87 kum in pankhia hi;
5. Falam leh Tedim Sangpite ah School Library and Museum neihna pat khiat sak hi.
6. Education Promotion Programme (1998) akipan Primary level subjects guanphatna ah geel; Kawlgam bup ah kizang ding School Board of Trustees neih danding leh School Profile tawh zom in School Calendar limtak in zattheih leklek danding 1999 kum in geelkhia hi.
7. Tulaitak ah kizang Middle School level General Science Subject laibu geelthakna ah Chairman in pang in Chapter 1 leh 6 amah teekteek in gelhkhia;
8. UDNR leh Teachers College ah Staff Development Programme in Seminar nipikal nih hal in neihna pan khia;
9. Education for All (EFA) National Action Plan ah apangpi in seem (2002);
10. Ministry of Education leh UNDP te joint project HDI-E (1996-99) ah National Project Director in pang in sanginn building thak leh puahkik 224 leh Community Learning Centres 24 phuhpih hi;
11. Deputy Director General (Academic) asep sung in Sangsia apil 150 leh sangnaupang apil 49 ateelte gamdang ah laisin in kipai sak hi.
12. Pilna lam khantoh nading panmun leh siksan(tavuan) tampi leenkha in, gamsung leh gam dang ah Conference leh Paper Reading Session Seminars ah a thupi leh thulu thak ahoih nono Topics (12) vei gelh in simkhia ngiat hi.


(b) Zomite adingin:
1. Zomite Lai, Tangthu, Ngeina leh Thugilte ciin theih nading in ZOLAI MASAWN PAWL ( ZOMI LITERATURE UPLIFT SOCIETY- ZOLUS (1994) in aphuan mi 10 sungah kihel in kumsim a kithoh ZOLUS Journal ah Chief Editor in tudong in pang hi
2. 1998 kum Chin National Day Golden Jubilee bawlna ah makai in Zomi Pahtak huai 911 Pahtawina laipi piakhia in, Golden Jubilee Commemorative Magazine (1999) thoh in,2001 kum ciangin “Zomite Tangthu, Ngeina leh Tatdan atom in Lahna” laibu Kawllai in Kumpi phalna tawh bawlna ah makaih hi.
3. Zogam ah Branch High Schools 5, Middle School 2 ngah nading vaanpih hi.
4. Biakna lam ah atuntun na ah sep theih bangbang sem hi. Falam ZTC Sang ah 1986 kum in Host Family Co-ordination Scheme pan khia in tudong kizom lai hi.Tedim Cope Memorial Church ah Men’s Fellowship phuatpih in Tedim Theological School phuancilte sungah mapang masa pawl in kihel hi.(1986) .

Minphat na leh Pahtawina a Ngahte:

Kumpite’ piak Good Service Personnel Medal Award (1995); Excellent Performance in Administrative Field (Second Class) Award (2003) kipia hi.

Ei Zomite Pahtawina le Minthupi piakna (Certificate of Honor and Certificate of Appreciation) angah sungah, Outstanding Chin Personnel Award (1998); Pilna Mangpipa (2003); Zogam Zuapa (2004), Pasal Pha (2005); Zo Minampi Pa (2006) leh adangdang pahtawina Laidalpi, laikhak leh laibu sung ah helkhakna milip in leh Biakna leh kipawlna a tuamtuam pan kipia tampitak ngah kha in hampha mahmah kisa hi.

Zomi Innkuan USA (Zomi Community in the United States of America) leh Chin Student Union of North America (CSUNA) pan in zong Certificate of Honor apiakcilna uh May 26, 2007 ni’n ngah kha hi.

A Zi a Tate:

Tedim khua Pa Thawng Khan Pau, Bawmkhai (Health Assistant) leh Nu Ngai Khan Man te tanu upa pen Cin Khan Lun (Ma Ni) B.A; M.Div.;tawh May,1977in kiteeng uhi.Tapa 4 leh tanu 1 nei uhi. Tulai tak a tanu sung pan tu 3 neita uhi.

Gamdang pai khakna:

Australia (1973-75) state scholar in; Bangkok, Thailand (1994) First International Indochina Science Congress kah; Thailand, Vietnam, Laos (1996) Education Study Tour ah Vuanzi pa zui; Seoul, Korea (1997) KEDI ah Education Planning & Training kah; Japan (2005) Tate kiangah ahawh mawkmawk.

Tulaitak a panmun leh asepte:

Advisor: ZBCM; ZCLS; MOMNO; ZOMUS; ZOCIA; ZONU TONG LUAN;SIAMSIN; DIKOM; BARS (MIT) Insein; Myanmar Birds & Nature Society, (MBNS)-Yangon;Central-CLCC(Universities-Myanmar); ZTS (Kalemyo); ZCA-Yangon. CCLCC- Universities-Myanmar Sangnaupang makaite mapanna tawh Human Resource Development Seminar Zogam leh Zomi University sangnaupangte tawh 2006 kum apat in kum sim in neih nading ah, Patron & Resource Person khat in mapang hi..
President: Zanggam Zomi Baptist Association (Mandalay) & Agape Zomi Baptist Church-Yangon.Secretary: Tedim Kipawlna, (Tedim Association) –Yangon (2004- ) Chief Editor: ZOLUS Journal

Mite sawl bangbang in Articles tuamtuam at in, Zomite ama hihtheih tawp in vaan in, Pasianna zong akisehna bangbangin sem hi.

A Tupna leh A Lunggulh:
1. Zogam ei kiu ciat pan taang sak ding.
2. Zomite laam sang zawh na ding leh kipumkhat theih nading sep theih zawh zahzah in thasial lo-in athu ala tawh, thatang tawh seem ding.
3. Sawl mang ngiat ding.
4. Theihtawp in thumaanna leh thutanna pom den ding. Citak kuhkal ding.
5. Kumpi’ lunggulh Learning Society lam kipattahna ah kihel zawh nading leh mi muanhuai khat suah zawh nading hanciam ding.

Ama Thubullet Theihte:
1. Gam aading atheih sunsunte septheih tawp in atawp khak dong semsuak ding.
2. Ahoih bel hong piang ding in lam-en pah ding.
3. Asia pen leh ahaksa pen atuahkhak leh a thuakzo, phu zo ding in kiging khol.ding.
4. Mi nasem bangbek hilo in, Topa’ nasem bangin hihna khempeuh ah itna lungsim tawh sem ding. (Col.3:23)
5. Vaihawmsak theih pah ding ahihnak leh zingciang hong pai in ci-in ahun sotto se loding. (Pau.3:28)
6. Kisathei khalo ding, Kuamah deidan loding
7. Hong piang bangbang lungkim laak ding. Topa min phat den ding.

Topa tung lungdam a kohna:

Joshua 24:15b:”Kei leh ka innkuanpihte in ahih leh TOPA’ na ka sem ding uhi.”

I Khang 17:16 “TOPA Pasian aw, nangmah in hih ciang dong kei nong tun’pihna dingin keimah in kua hi a, ka innkuanpihte in bang ahi uh hiam?”

Pu Thawng Za Khup Tangthu

Ukpi Pu Do Tual leh Pi Pum Khaw Man-te sung pan March 15, 1907 ni-in Saizang khua-ah suak hi.

Saizang gamukpi Pu Thawng Za Khup, 1924 kum in Mawlaik Gov’t Middle School pan tan 7 zo hi. Saizang khua Pu Tun Khaw Lian leh Pi Goih Hau-te tanu upen Pi Tel Za Kai tawh kiteeng hi. Tanu tapa tampi nei a, aneulai un tampi si ahih manin tanu thum leh tapa thum bek khansuah hi. Laitan 7 azawh khit ciangin Tedim Anglo Vernacular Middle School-ah sia seem hi. 1928 kum apa Pu Do Tual asih khit ciang, Saizang gamukpi seem hi.



Leitung galpi nihna hong tun ciang gam leh lei huutnang, Japan galkapte do nangin, Tedim gam “A” Levies-ah Company Commander seem in, galmaai muntuamtuam-te ah panmun la hi. Japante ukna sungah Japan galkapte lehdo a, nawhkhiat nang vaihawm S.I.A (Sukte Independent Army) makai seem hi. Sep 14, 1944 zan in nitumnalam gungaal pan a hongpai S.I.A galkapte tawh kikop in, Mualbeem khua a om Japan galkapte anawhkhiat khit ciang, Zawngkong, Siallutaak mual, Saizang, Phaileeng khuakhung leh Suahliim a Japan galkap phualpite sim kawikawi hi.

1947 kum in Shangam, Pinlong khua-ah Kawlgam khempeuh kipawl in, Mangkang kumpi tung pan suahtaakna la a, Democracy ngeina tawh ki uknang, thukimna-ah Zomite tangin lemat thuh hi. Kawlgam suahtaakna ngahzawh Democracy ngeina tawh ki ukna hun ah zong, Village Council Chairman(hausa) leh Circle Council Chairman(Khawk-uk) munte ah kiteel suak lai hi.

Taangpi vai ading sepna
1. Innmun logam zuak in, leiba thaangba tawh anaute pilna sinsak hi.
2. Saizang khua-ah saang a kihon theih nang in, amun agam saangmun dingin pia hi.
3. Leitung galpi nihna khit 1945 kum Tedim gam, Tedim khua-ah sang a kihon kik nang vaihawm makai khat hi.
4. Leitung galpi nihna sung a, Mangkang kumpite’n Tedim khua-ah Zalui tui alaakna siik tuizawn-te kumpite tung siau in, Saizang khua ading Zozaang tui lakna ah makai hi.
5. Kumpi tungah Pyidawthar huhna tawh tuizawn siau hi. Vatui-tui laakna in kizang hi.

Biaknalam panpihna
1. 1939 kum in Roman Catholic phungzi (Piantite-te) Saizang khua-ah sam in Pasian thu gensak hi.
2. Tuiphum Tapidaw-te kipatcil nangin Kansan lui gei, tu a Catholic phungzipa innmun san teng biakinn mun in zangsak hi. (Tuiphum Tapidaw te’n zong tu laitak a Biakinn mun-ah akituah ding ciang, voktal tuuk nga khat tawh lungdam kohna nei in, limtak kinekhawm hi.)
3. Tu a RC phungzipa innmun leh leitang pawlkhat zong amah piak hi. (Tu a RC biakinn tualzang teng pen, nidang in Kansan lui, keenthukpi hi a, Saizang khua a ih thah Japante luang zong tua lui suangah kipai hi. Catholic Father Rullen in ama siamna tawh tua hawkguam thuukpi pen zaangsak a, tu in Biakinn tualzang asuah hi.

Pu Thawng Za Khup in April 18, 1966 in Falam zato ah hong nusia hi.

Ukpi Pu Thawng Za Khup suan leh khak-te
1. Pi Man Za Go – Pu Song Khan
2. Pi Mang Do Cing – Major Tual Khen Pau
3. Menzi Pu Tual Khaw Mang
4. Lt. Colonel Lian Khan Thang
5. Pi Lian Khan Vung – Lt Colonel Tual Do Dal
6. Pu Nang Cin Pau

Source: Saizang Tuiphum Pawlpi, 

Mitha hat Pu Tawk Thang Tangthu

Pu Tawk thang, Pu thang Sut leh Pi Hial Vungte tapa hi a, 1860 in Tungtuang khua-ah suak hi. A zi Pi Ot Ning hi a, tapa nei lo uh hi. Pu Tawk Thang 1901 kumin si hi.
Ama hatnate: Ukpipa Hau Cin Khup in tuangdung pek pua dingin cial hi. “Zawl aw, na tuangdung lah hong puakpih mah ning in, nang zong anneek khat akpi khat ta tawh hong mehsak in,” ci hi.
Tua ciangin kuan uh hi:



1. Tonzang ukpi gam sunga pasal hatte in mualdungah lampi sat tawmin, miksi sazawnin zawng uh hi. khatvei lui sung khatah khahsuahin tolhsak kha uh a, thukpi tak tum hi. A dawhdawh uh hangin mipi in dokkhia zolo uh hi. Tua ciangin Tawk Thang in, “Liangdap khat hong pia dih vua,” ci-in a mongah liangdap dapin puakhia a, a khukdinna kuak pen sai khephah cia tawh kibang hi, ci uh hi.2. Tungtuang-a Pu Awn Khaw Paute innka laizanga songka ka kua a pha pen Gamlai gama kisui ahi hi. A sui pasal hatte in zawng uh a, Tuithu ngahmunah gal kahpih uh hi. Tonzang lam gal, singkung lakah a puakzia ding uh thei lo uh a, Tuithu gal Vialcian lamah nusia uh hi. Tua thu Tawk Thang in a theih ciangin amah guakin zankuanin sing lakah a tung lamin tawi zeuzeu-in Tungtuang khuanawlah nga hi. Khua sung pasalte in a muh uh ciangin lamdang sa uh a, a kan uh ciangin Tawk Thang puak ahi lam phawk uh hi.

3. Ukpipa Hau Cin Khup sial sawnnga tawh a ton lai-in a ngeina bangin pansik (ton kipatna) ni-in song suite kivak hi. Zingsang khuavak ciangin tangvalte in sialte mawlpih dingin sialkongah khau-in khih uh hi. Tawk Thang in mipi muhna-ah sialte pen a ki-ah manin a ngawngah hekin a mitte a khelkhiat ziauziau pen lamdang leh muhnopsa-in, mipite awng ziahziah hi.

4. A khuapihte Lam Suan leh a lawmte thum in zunun ni khatin vuak sawm hi. Zunun khekleh ni-in zu khamte in phinin kilai uh a, Tawk Thang in huan sakah khat, phung tungah nih, inn nuai-ah khat lawn mengmengin zo ziau hi.

5. Phaitu khua-a a zawlpa in a innka zawl a sauna feet 24 tang 4 tang 2 sah mal 4 a veka na puak zawh leh tang in, ci hi. Tawk Thang in lomhenin pua-a tang pah hi.

6. Tungtuang hausa upate in zu le sa a nek ni khatin to-in kilai uh hi. Tawk Thang in zo hi. Tua ciangin hausapa Phut Vum in, “Tawk Thang pen sing le suang zong bang kei; sik tawh kibang,” ci hi.

7. Poding kici lopa bawhhak mahmah nam khat pen Tawk Thang in a tawbo tawh tepin bot zo hi. Tua hangin Tonzang khua kimte in tu dongin Poding pen “Tawk Thang’ nel bawh kiak” ci uh hi. A taw ip a, tangvalte in phen a sawm uh hang phen zolo uh hi.

8. Guapum nal tunga kah kidemna-ah kuamah dang a kah zo omlo hi. Tawk Thang baih takin kah zo hi. “Pu Tawk Thang, nang bangci kah na hia ?” ci-a a kidot ciangin, “Guapum a kitam lo deuhin mekin kah leng haksa lo pi,” ci hi.

9. Mizogamah a sanggamte Tawng Vial leh Thawn Pau tawh zin uh hi. Zawlbuk-ah tangvalte in phinphin uh a, kilai uh hi. Tawk Thang in a khup a thalin a lomlomin a lot khit ciangin amau laka a hat pen leilak a denna leh a siakmit kitam hi.

10. A sungte in a lo uhah ann siimsak uh hi. A ciah ciangin vaimim bawk sawmgiat puak khatin pua hi. Mai pum 100 zong pua zo hi.

11. Tungtuang khua tangvalte in sial gawh ding a mawlpih uh leh khahsuah uh hi. Tawk Thang a kisil kim lai ko uh a, Tawk Thang in a khut lang khatin a kal humin a khut langkhatin sialmei-ah manin khawlsak hi.

12. Tawk Thang a sih ciangin a guh a et uh leh bing hi, ci uh hi. A suan a khakte Suangsang khua-ah om uh hi. A pu mah bangin midang sangin hatzaw uh a, ahi hangin Tawk Thang zah a hat omlo hi.
*(SOURCE: TEDIM BEHS NO 1 GOLDEN JUBILEE MAGAZINE 1998)