သမိုင္​း

Theme images by Storman. Powered by Blogger.

Text Widget

Sports

Gadgets

Blog Archive

Travel

Definition List

Showing posts with label Gamthu. Show all posts
Showing posts with label Gamthu. Show all posts

Monday, November 13, 2017

Where to Myanmar political moves

Tulai Kawlgam Gamthu In Koilam Manawh Hiam?
Bob Tuangpi

      Abeisa 2015 gambup kiteelpi pan hong kah kumpi thak NLD in gambup uknaza hong neih zawh kum (2) bang hong cing ding hita hi. Hih hunsung ah amasa kum (5) gamukza sem Thein Sein makaih USDP kumpi maban bang teng gamsung ah kikhelna (Political change), gamsung kilemna (Peace process/Union Accord), gamsung mite nuntak khuasak zonna (Socio-economic & Job creation leh leitung gamdangte tawh kizopna (Foreign policy/International Relation) ah bang dinmun ciang tungta hiam cih etna tomkim kong kum nuam hi.
   
Gamvai Kikhelna (Political Change)
   
      Abeisa 2010-2015 hunsungin gamvai kikhelna nasiatak kinei-in leitung bup in lamdang sakna mit tawh hong en uh aa khutbetna tawh hong muakciat uhhi. Nisuahna gamlaite khanlawhna (Arab spring) khit ah amasa pawlin hong kiciamteh-in Kawlgam khuakhalhuih (Myanmar spring) ci'n ki minthang vangvang hi. Tua zah khop mah in gamsung ah imit mahmah imuh theih khantohna leh kikhelna tampi hong piang hi. Tun ahih leh gambup mipi in ilamet mahmah NLD kumpi hunsungin mittang kimu thei pah kikhelna tatak leh thuguilet siksan kician tamnai mello hi. Tua kawmkal ah gamsung buaina tuamtuamte in vuknelh hi. Ahang in 2008 gambup thukhunpi zui mah tawh kikalsuanlai ahih manin, gambup thukhunpi in thuneihna pen teelcing kumpi tungah thuneihna avekin aplo hi. Adiakin galkap leh kumpi kikal ah thuneihna kitukalh gige (power stuggle) zel hi. Bang hang hiam cih leh 2008 thukhunpi galkapte' tungah tuamdang thuneihna (constitutional veto power) apiak hang zong hi. Akhawk mahmah khat ah gambup ah thuneihna sang pen alen ding teelcing kumpi ding kimlai National defence and security council (NDSC) kuitung thuneihna nei dihzen hi.
 
       Ahizongin, NLD kumpi 2008 thukhunpi nuai ah aseptheih leh kheltheih thukhun bawlna ah (poicy & law making) om napi'n tua thukhunpi'n apiak hihtheihna (constitutional power) hunlap leh manpha takin zanghzo nailo hi. NLD kumpi in 2015 gambup kiteel in akitangkona (slogan & campaign promise) ahidiak ahi 2008 thukhunpi puah/gelhthak ding vai, gambup kilemkikna vai (peace process and national reconciliation) leh gambup ah thukhun kizelhna (rule of law) cihte lawhcinna cih thadah aleh amakin kilumlettuak hi.

       Ahizongin, gambup ah tanu sem makaite (union cabinet ministers) leh thukhun bawlte (law makers) te nasepsiamna tawh tampi kisai veve ding hi. Asuuk mahmah khat ah NLD kumpi kalsuanzia pen mipi in ilametna sang mahmah (high expectations) kawmkal ah thuguilet siksan kicianzui-in kivaipuakna sangin mimalkhat bulphuh kimakaihna (populism without program) hang hipi pen hi ci'n kiciamteh tek hi.

       Athupitna khat ah NLD kumpi hun ciangin golhguk neekna langpanna (anti-corruption) ah bel amasa kumpite sangin thangah huai zaw tham hi.

 Gambup Kilemna Maban ( Peace process/Union accord)

      Kawlgam suahtakna ngah khit azingciang pan tualgal kipan tuni dong vengzo nailo hi. Ahunhun aa kumpite in kilemna atungtham tawh hamciamsam uh hinapi'n tuni ciang lawhcinna omnailo hi. Tua bang kawmkal ah 2010-2015 kikal USDP Thein Sein in hamciam aa gambup mualmi thautawi tuamtuamte tawh kilem nang ahanciamna sungah pawl (8-NCA signatories) tawh thukimna abeisa 2015 beikuanin gambup kilemna khawmpi (Union peace conference) neihpihzo hi. Mualmi thautawi pawl (20) val lak ah pawl (8) zolzo cih ding hi. Tua maban tun ah NLD kumpi in (NCA roadmap) zui-in 21st Century Panglong cih minvawh beh aa maban zomto hi.

     Tua 21st Century Panglong khawmpi tuciang (2) vei bang kibawl khin himah leh mualmi thautawi athupi diak teng kihelkimnailo uhhi. Mualmi thautawi zong khenpi (3) in tuni ciang'n hong kikhen uh hi. Nationwide Ceasefire Agreement athukim pawl (NCA signed-8), United Nationalities Federal Council (UNFC) leh Northern Alliance (Federal political negotiation and consultative committee-NA/FPNCC pawl-7) cih bangin hong kikhenzakta uhhi. Tua ahih manin, mualmi thautawite pen kumpi leh galkap tawh gamvai kitawitehna/kideekna (political bargaining power) kiamtuam mahmah mawk hi.

     Kumpi leh galkap in bel tua mah thei-in mualmi makaite leh thautawite satkhap ding  bek mah tup-ngim aa nei gige ahih mah bangin tuni ciang thuging nunung abat leh a (3) veina 21st Century Panglong khawmpi lapin UNFC pawl in akalh uh point (9) thukim pianpianta uh cih akizak ban ah FPNCC pawl (7) ten kumpi akalhna uh ahi pawl (1) ciat tawh kituam holo dingin pawlpi bup min tawh kikum ding acih uh pen nial teta uh hi cih Mr. Sun Guoxiang (Special Envoy to Asian Affairs of Chinese Foreign Department) in azaksakna thu FPNCC in pulaak hi. Tua vai asawtlo-in FPNCC tengin khawmpi nei ding uh cih thuging nunung pen ahihi.

Gammite Nuntakzonna (Socio-economic/Job Opportunity)

     NLD kumpi hong kah khit zawh tuni ciang dong gamsung taangpi taangta (working class) ta'ding nuntakzonna ah noptuam luatna omnailo hi. NLD kumpi kitangkona ahi mipi nautangte'ading nasepthak vaihawmsakna (job creation), vanman khiap ding leh gamdangsum man khiat ding cihte asepzawh uh omnailo hi. Ahang in bel abeisa galkap kumpi leh amau'naihuai teng in gamsung hauhna teng lencip (monopolized) uh aa, leitang man leh innmante ban ah meituiman, gamdangsum khekna (currency exchange rate) khempeuh humcip uh hi.

    Tua ban ah gamsung ah akisam bulpite (infrastructure), gamdang sumbawlte munpiakna (foreign direct investment) hong luut nang akisam meitha (electricity) leh kumpi in mawhpuak lakna om thukhun gina omlohna hangin tuciang agentham bangmah sumlei sumzuakna leh gammite nuntak khuasak khantohna omnailo kici thei hi. Tua ban ah NLD kumpi policy kician aneihlohna ziak leh abeisa thuneite in kumpi neihsa vante (government-owned enterprises) teng mipi tungah apkikna (privatization) nei acihcih uh hangin amau naihuai teng khutsung mah tung veve hi. Tua a uk ding leh akem ding thukhun gina NLD in bawlnailo hi.

Gamdang Kizopna (Foreign policy/International relations)

     Aung San Suu Kyi makaih NLD kumpi 2015 kiteelpi khit ciangin gamsung leh gampua pan lametna leh thukimpihna amunmun aciangcianah kinei tek hi. Ahizongin gamsung ah abeisa kum (60) val pan zung akhasa buaina tuamtuamte leh adiakin Rakhine State ah minam leh biakna kibanglo minam (2) kikal buaina hangin damdamin NLD kumpi hong minsia tetek hi. Kawlgam Democracy ading mapan hunhaksat mahmah lai-in gampua tha (international support) hang leh Aung San Suu Kyi tung gamdangte' panpihna (international image) tawsawnna tampi kihel hi.

     2016 NLD leh makai Aung San Suu Kyi in gamukza hong sep ciangin gam makai lutangpi (President) hita kei leh leitung in lungdampih mahmah ciatin leitung gamliante (Gtna:China,Russia,USA,India, Europe) gamliante ah Aung San Suu Kyi kisam ziahziah in gam makai khat bangin (head of State/government) na vaimuak ziahziah-in hong pawlzot mahmah uhhi. Tun ahih leh tua teng alum alet hong suakkik hi. Abulpi in Rakhine state buaina ei' gamsung buaina bek hinawnlo-in minam khat beimang nang ngongtatna (ethnic cleaning), minam zunglotna (genocide), mihingte'tung khutkhialhna (crime against humanity) cih mawhpaihna hang ahhi. Mawhneilo numei naupang tungah ngongtatna hang hipi pen hi. Tua bek thamlo, nung diak 8.11.2017 hunin United Nations Security Council Presidential Statement hangin gampua huzaap khauh tetek hi. Tua thu pen tuani akipan ni (30) khit teh UNSC ah UN Secretary General in gencianna neikik lai ding hi. Aphadawn ah Anan Commission Report bangin NLD in Rakhine vai ka sem ding uh acihna hangin phatuam hi.

       Tua ahih manin, Aung San Suu Kyi pen gampua panpihna kia mahmah (international image) ahih teh gamsung panpihna kialai leh apaipai hita mai hi. Tua hi a, ameetmeet leh kimawlsiam bel galkapte kici thei hi. Tua ziakin leitung bup ah Kawlgam kumpi mindai-in abeisa galkap uliante'tungah guhgawina/khaktanna (sanction) koihkik ding cih dong hong tungkikta hi.

Thu Khinkhaina
      Hih atung kong luikhiat thuteng siksan leh apiangthei thute buptuah hile hang, gamsung daihna aom nadingin 1947 kum Panglong thukimna leh kamciamte kumpi in atangtunsak kul ding aa,  tua ding lah tuciang akhekhap uh i etteh mualmite'deih kibel pawlna tatak (Decentralized federalism) manawh hetlo hi. Tua sangsikin NCA roadmap zui-in gambup phualpi thuneihna khauhzaw (Centralized Federalism) NLD kumpi in amanawh lamtak nung abeisa a (2) veina 21st Century Panglong khawmpi thukkimna (37 points Union Accord) enleng kimu thei hi.
 
        Nung Oct30-31,2017 UPDJC meeting ah khensatna kician omzolo ban ah Aung San Suu Kyi kamtehna abat leh 2018 sung gambup thukimna (Union Accord) zawh siang ding ageelna leh 2019 sungin 2008 thukhunpi puahna ding vai Pyitaungsu Hluttaw (Union Assembly) ah kipsak zawh nang hanciam ding cih agente i et tak ciangin mualmite in bangbang gen taleh amau'deihna khat tun nang vaihawm (push) sawm lel mawk uh ahih manin, galkapte leh NLD kitheih neihna (give and take) hong nei lel ding uh aa atungtham-in 2008 thukhun hong puah ding uh cih kiteel mahmah ta hi.

    Tua ahih manin, Zomi te leh sanggam mualmite in ideihdeih ingetnget ei-le-ki zingvaihawmna (self-determination/domestic sovereign power) nithak hong suak ding cih pen huihlak innlamna (idealism) bek hilo hong taksuah tatak nang (reality) atawp dong khut kilenin mainawt suak ding kiginphatkholh hun hoih pen ahihi.

Thuluikhia : Bob Tuangpi

https://m.facebook.com/groups/711056785633966?view=permalink&id=1715752641831037

Thursday, June 23, 2016

Kawlte’ Makaih kipawlnate’ kikhen nate pan Zomite pilna ding

Gen Aungsan and Ethnics

General Aung San in , suahtakna lak ding avai hawm ciangin mualtung mite ( Zomi, Shan, Kachin ) na zawn hi. A cil pekpan in mualtungmi makaiten Kawlte na muang hetlo khin ahih manin biahtakin na zolzo hetlo hi. A tawpna taktak ah, (a) amau mailam amau vaihawm thei ding,(b) State te in kum 10 khitteh inntuan nop leh kingah (c) Kawlte in pek khat a ngah leh Zomiten/Shan/Kachin pek khat ngah ding cih, General Aung San’ kamciamna amuanna hangin Kawlte belpawl in gamkhat in dinding in thukim uh hi. Thukimna Panlong Agreement pen 12th Feb, 1947 in suaikai uh in, tua ni pen Union Day ci-in tuni dongin gambup holiday thupi mahmah khat in kizang den hi. Hih tungtawnin 4th Jan, 1948kum in Mualtung mite, Kawlte kigawm in Mangkang kumpi tungpan suahtakna lakhawm uh hi. Hih bangin suahtakna ngah nangin a hanciam kipawlna a lian deuhte’ ( a diakin Kawl mite ) kipatna, a ki khenna te atom kim in en suk dih ni. Tua khitteh, hun lai-in South East Asia bup ah ahau pen anopsa pen dinmun pan Leitung ah a zawngpen dinmun I tunna ahang tampi lakpan pawlkhat kimu thei ding hi.

YMBA / GCBA

Mangkangte ukna nuai ah a om sungin Kawlte’ minam itna, thu muhna kihongin minam itna bulphuh kipawlna na ki pan toto hi. 10thMay, 1906kum in YMBA ( Young Men’s Buddhist Association) cih kipawlna na kiphut masa hi. “ Minam itna, thu upna, biakna leh pilna “ cih bangin mipite a buciang khantohna ding ngimna bulphuh uh hi. A kipat cil in mimal 20 kim bektawh kipan ahih hangin a sawtlo in Kawlte omna khempeuh ah kizel ziau in, akipat cil hun in gamvai bulphuh ahih lo hang, Mangkangte langpanna cih danin gamvai lamah damdam in hong kihei hi. 1920kum October kha ciaing GCBA ( General Council of Burmese Associtations ) in amin khek in, gamvai nasep ong bulphuh mahmah ta uh hi. 1923kum, 2nd Jan, Mangkangte hong piak Dyarchy ki-ukna ( Kawlmi leh Mangkangten thu nei khawm ) a deih/deihlo te hangin GCBA khennih suak hi. 1925kum ciangin sumzatna aman lohna hangin a taikhia pawlte khen nih suak leuleu hi. Hih GCBA phungpi mah panin mimal U Soe Thein’ makaih GCBA, U Suh makaih GCBA, U Pu makaih Home Rule Party cih bangin na kikhen zeizai mawk hi. Hih pen 1923-1925, kum 3 sung thupiang ahi hi. Minam itna, gam itna, gamvai minam vai ah mipite amit kihong sak hi. Lam khat pan in ahih leh , panmun, min leh za, thuneihna cihte hang leh mimal deihna thupitsak luatna hangin kikhen kham ahihna kimu thei hi.

Dobama Asiayone-DAA ( We Burmans Association )

30th May, 1930kum in pilna nei, minam vei khangno pawlkhat I makaihna tawh akipan khia kipawlna khat ahi hi. “Minam itna, minam lai mah thupit sak ding, gam leh lei it ding” cih te mah a bulphuh pipen hi in Mangkang kumpi tungpan suahtakna nget ding cih zong a bulphuh pi khat ahi hi. Thakhin ( Master ) , amin maiah “U” cih zang nawlo in “Thakhin” zat kipan uh hi. Hih kammal pen Mangkang kumpi, Makai te a lawhna hi in, “ hih gam a nei “ a Thakhin “ taktak ding pen ei hihang”cih deihna ahi hi. 1934kum in sum ngahnza zekna vaitawh buaina hangin a phuankhia U Ba Taung kikhawl sak hi.
Hih DAA ah nidang ciangin gam makai dingte ahi Ko Aung San, Ko Nu, Ko Soe , Ko Than Thun, Ko Thein Pe, Ko Hla Pe cih bangin khangno siamsin honkhat zong kipawlna mapang pi te hong suak uh hi. Ahih hangin hih kipawlna zong ,1938kum pan in makaite kilem lohna , panmun kituhna, gamvai san zia kibat lohna cihte hang mah in kikhenna na om leuleu hi. A kipat cil in Kawlgam aa dingin a thakhauh pen leh a muanhuai pen ahih hangin akikhen khapteh cihtak lua nawnlo uh hi.

Communist Party of Burma (CPB)

Galpi nihna kipat madeuh 15th August, 1939kum in Takhin Ko Daw Mai ngaihsut piakna,makaihna tawh, pilna nei khangno pawlkhat Takhin Aung San ( General Aung San), Takhin Thein Pe, Takhin Be Hein, Takhin Hla Pe , amau tengtawh hong kipan khia hi. A lunglut huai mahmah khat ah General Aung San in General Secretary a sem na hi gige hi. Gamvai ah ama sanzia te ul tung sak masa hetlo in Kawlgam tawh a kituak pen ding ki ukna lamah tangtak in apaipihna pen et teh tak mahmah hi. General Aung San in 30 Comrades , leh Burma Independent Army makaih in Japan te panpihna tawh Mangkangte nawt khia hi. Amah pen Kawlgam suahtakna makai pipa bek hilo, galkap a phuankhia pi pa “Galkapte’ Pa”in zong kiciam teh hi.
A kipat cilin tha khauh lualo hi. 1941kum khit lamteh Takhin Soe , Takhin Than Thun te amakaih khit a kipan in damdam in a thakhauh hi pan hi. Amau te gel pen CPB a phungcing sak makaipi tegel hi in, hih CPB zong pen 1946 kum, Feb kha in Takhin Soe makaih CP(B)-RED FLAG leh Takhin Than Thun makaih CPB-WHITE FLAG in na kikhen uh hi.

People Revolutionary Party ( PRP ) / Burma Socialist Party

1939kum in a kipan hi in, galpi nihna a ven ciangin People Freedom Socialist Party in amin laih hi. Hih party pen Ko Ba Swe, Ko Kyaw Ngein, leh Takhin Chit te in makaih in, suahtakna ngahkhit lam ciangin a thakhauh mahmah party ong suak hi. Suahtakna ngah khit 1950 kum, December kha sungin hih Party pi panin party thak nih kipan khia leuleu hi. Ngaihsutna , san dan kibang lo ahi phial zongin, hih bangin kikhen cih takin kikhen pen kiamsukna lam a paipai hi mawk hi. Kawlmite zia leh ngeina khat pen, mikhat , makai khat a it, apaktat nak leh apaipaina ah zui ngam, mimal tungah kinga mahmah thei mawk hi. Hih pen ahoih ding abat hangin kiamsukna , kikhenna, thanemna a piangsak thei na gige mawk hi.

Anti-Fascist People’s Freedom League ( AFPFL - Phasapala )

Mangkangte, Kawlgam pan a taikhiat khit, Japan te in Kawlgam ah ukna aneih hun sungin akipan khia kipawlna hi. 1944kum, August kha in Anti-Fascist Organization ci-in kipawlna lianpi khat ahih theih nangin kipawlna (3) bulphuh in ong kipan uh hi. 1945kum March kha sungin amin AFO pan in AFPFL ah laih uh hi. Hih AFPFL pen Kawlgam tangthu ah amin thangpen , a picing pen kipawlna lianpi khat ong suak hi. AFPFL lukhu nuaiah CPB, PRP leh Genaral Aung San’ makaih Burma Independent Army ( BIA ) galkap te kikop in ding khawm uh hi. Amau makaihna tawh Japan te lehdo kik in, tua khit teh Mangkangte khut tungpan suahtakna lak pih uh hi. Kipawlna lianpi (3) takin minam leh gam aa ding masuan in, khut kilen in na sem khawm uh aa, a kibat lohnate ultung sak lo in, minam leh gam suahtakna dingin nasem khawm ahih manin Kawlte tangthu ah anamtui pen hun cih theih hi. Ahih hangin hih hun pen kum 2 sungin maiming leuleu hi. A hi zongin 20th October, 1946 kum ciangin Takhin Than Tun makaihna ahi CPB te, AFPFL tawh kikhen in tuam dinta hi.

Suahtakna ngah khit gam makai kipawlnate kikhenna

1948kum , 4th Jan - Kawlgam in suahtakna ngahin AFPFL in kumpi sem hi. CPB te in 1948kum, 28th March in gamsung lut in kumpi te lehdo kipan hi.
1958kum, 27th April ciangin AFPFL zong khen nih in kikhen leuleu a, U Nu leh U Tin te makaih pawl leh alangah U Kyaw Ngein leh U Ba Swe te makaih Socialist pawl, cih dan in kikhen hi. U Nu makaihna pen Clean AFPFL ci in, U Kyaw Ngein leh U Ba Swe makaih pen Stable AFPFL ci in kipawlna amin laih uh hi. Hih makai te kipawl khawmin ding khawm hi leh, General Ne Win in 1958kum in thu neihna la hetlo dinga, bek thamlo in 1962kum in anih veina galkap General Ne win in thu neihna la lo kha ding hi ci-in mipil pawlkhat in gen hi. Bang hanghiam cih leh hih makai teng pen General Ne Win a zahtak mahmah leh a kihtak mahmah teng hi in, amau akikhen ciangin cih tham sa nawnlo in a deihdeih in hek ziauziau lel hi.
1960kum,January kha Gambup ki teelpi kinei in, Clean AFPFL in zo hi. A party min zong Union Party in laih hi. Hih party in sauvei ukna lenlo in 1962kum, 2nd March ciangin galkap ten ukna teng la uh hi. General Ne Win in galkap ukna tawh 1974kum dong uk in, tua pan party khatbek thuneihna tawh uk ahih manin a kikhen a kitam omlo cih theih ahi hi. Hih hun sungpen Burma Socialist Programme Party ( BSPP ) te makaih hun hi in U New Win I thuneihna bektawh thu a ki vaihawm hun zong ahi hi.

1988kum kikhelna, NLD , ZNC

1988kum sung nakpi takin gamvai abuai ciangin BSPP tungpan in galkap in thuneihna teng la in, 1990kum in kiteelpi bawl sak hi. Generanl Aung San tanu, Daw Aung San Suu Kyi’ makaih National League for Democracy cih party thak khat ong kipan in mipi in nakpi takin tha kipia hi. Hih hun mah in zong Zomi National Congress ( ZNC ) kiphuan thakin Zomite gamvai nasepna khatvei ong kipan kik hi. 1990kum kitel pi ah NLD 72% bangtawh a zawh hangin , galkap kumpi in ukna pia tuanlo in a makai teng zong gilbem sung dennna zaw sawp hi.

Union Solidarity and Development Party ( USDP ) a kahna leh a kiatna

Galkap kumpi in a deih bangin a bawlkhiat Party hi in, galkap mangte vive in a galkap puan suahin hih Party makaih hi. Amau deih bangin a bawl gambup thukhunpi ( 2008 – Constitutuion ) bulphuh in 2010kum, November kha in kiteelpi bawl in, a langah dingding Party ahi NLD in demlo ( boycott )ahih manin USDP in kiteelpi ah zo dipdep hi. 2012kum by-electition kidem hunteh, NLD in zong kiteelna ah dem in tutna 45 aom lakah mun 44 kuanglui uh a, mun 43 ah teelcing uh hi. USDP in kiat lam manawh ta hi.
2015kum kiteelpi ciangin NLD panin thathak, ngimna thak tawh dem uh in, mipi mahmah in zong galkapte ki cimtak lua mahmah ta ahih main, NLD ah ki bawhhuan hi. Mi khempeuh upmawhna zah sangin zo gawp uh a, tutna I 86% bangtawh gualzo uh hi. USDP in upmawh zah sangin lel dipdep hu hi. A makaite kikal ah ki lemlohna, ki thutuakloh na pen kiteelpi ma pekin kiza hiauhiau khin hi. Zogam panin Zomi Congress for Democracy(formerly known as ZNC ) simloh , tualsuak Party te nangawn in NLD te lel mang uh hi.
U Thura Shwe Mann ( Former General ) pen , ama lawmte tawh ngaihsutna sazia kibang nawnlo maw akl kiteelpi teh a zo ding theikhol lua ahih man hi ding hiam, damdam in tuamtat toto in NLD tawh khut hong kilen phial uh hi. 22nd April,2016 ni in a party pan a lawm dang mi 17 tawh kihawl khia ta hi. Lamkhat pan USDP party tampi thanem tuam hi kici thei hi. 28th April, media tetung a thugenna ah Party thak kipat ding gelna neilo , NLD ah zong lah lut ding gelna nei tuanlo ci in gen hi.

Bangte in kikhenna om sak pen hiam?

Hih atunga kipawlna/party tuamtuam te tangthu i et ciangin kikhen khapna bekbek tawh kidim hi. A huampi in en leng makaite kisapna hisak pipen hi. (1) thu thei thumu dinga kilawm makaite in angsung, mimal deihna, mimal I gamvai ah a ag ahang khat hipah ding hi.
Kawlgam sunga om Mualtung mite leh Zomite lungngaih ding thu pawlkhat
Hih a tunga a thupi 3 te, DASSK in nei ahih manin NLD dinmun lungnop huai in, kipumkhat zo mahmah lel ding hi. Ahih hangin ama omloh khit teh bang piang ding cih kigen khol thei lo hi. Kawlte gamvai paizia en leng kikhenna, kitotna, a thak kipan, a thahat ten atha nemte zawhthawh bawl cih vive tawh kidim mawk hi. Tua ahih manin ;
(1)DASSK aom sungin Mual mite in amau i thuneihna ding atam theithei a ngahna dingin nakpi takin hanciam uh leh hoih pen ding hi. (2)Tua kawmkal ah, mimal in atam zaw Kawlte a zawh nangin, Mualmi khempeuh a ki pumkhatna uh khat vei nosuak sak kik in, akizopna uh kipsak mahmah ding thupi ding hi. (3) Gam vai nasepna ah State khat sunga om, kampau kilamdang nate bulphuh lo in, mailam khang tampi khualna in a kipum khat loh hong phamawh ding hi. Gtn: Shan gam bangpen khasiat huai mahmah ta hi. Kawlte gamvai makaite bangin aki khenkhen uh leh, mualmi khempeuh pen a sawtlo in beimang ding uh hi. (4)Mualtung mite khempeuh Gamvai ah ngimna khat nei khawmin, kuate lawm, kuate kidawm in kikhawl ding, mailam nuntakna anop nangin bangte thupi aa bangte thupi masa penpen lo, cih te hoihtak in gamvai minam vai makai ten lungngai in kalsuan loh phamawh kha ding hi. (5) A tunga teng ban ah Zomite pen mimal tawm mahmah ahih manin, pil mahmah na lo tawh koi mah tung zolo ding uh hi. Kumpi ahih sese loh uh hangin Pasian deihna ahi pilna nei peuh le uh, Joseph/Daniel te bangin mun thupi, thu neihna thupi te ngah zo veve den ding uh hi.
Laisim mimal kimin zong hoihtak lunggai kawm khitteh hih a tunga nam 5 ban ah, nang leh nangin na behlap toto in.

Lungdam
Khup Lian Thang

Ref:
Kawlgam gamvai tangthu et kikna, U Kyaw Win
Gal hun sungin gamvai tuahkhak thute, Thein Pe Myint
The Rise and Fall of Communist Party of Burma, Bertil Lintner
Saturday’s Son, U Nu

Thursday, May 19, 2016

Government System of Union of Myanmar

Kawlgam Kumpi Kilamzia

               Gam Ki-ukzia(government system) ahih leh presidentialism cipong uh hi. Ahizongin, presidentialism kumpi ki-ukna azang USA te khong tawh lah kibang lozel hi. USA gamah gambup makaipi(the president of the United States of America) in gambup innpi(congress) ii thukimsa khat ama thuneihna(veto power) tawh hemkhia(kantan) thei hi. Tuabanah, gambup innpi(congress/house of representative&senate) kigawm sehli suah sehthum meetang(vote) aval nak leh gambup makaipipa(president) thuneihna(veto power) nial theihna thuneihna neizel uh hi. Kawlgam kumpi ki-ukzia bel presidentialism hizo tataklo-in pseu-do presidentialism ciangbek hi ci’n gamthu lamsang thukhunsiam(consititutionalist) ten gen uh hi. Cihnopna ah, presidentialism tatak hilo-in alangciang(quasi) bekhipan hi.

                    Tuabanah, gambup innpi(union parliament) ii thukimsa thukhun khat pen gambup makaipi(president) in ama thuneihna tawh hepkhiat theihna thuneihna(veto power) gambup thukhunpi(constitution) in phallo hi. Athu kim kei leh suaikailo( no signature) thuhlo ding cih ciang bek hi.



                Ahizongin, gambup thukhunpi in gambup innpi(union parliament,amyotha hluttaw+pyituh hluttaw) ii bawlsathukhun(law) khat pen gambup makaipi(the president of republic of the Union of Myanmar) in mawhpuak lakna(the president is accountable for union parliament) ci ahih manin, banglo khat thunawngkai om leh gambup makaipi in mawhpuak lakna(accountability) neilai hi.Apiandang leuleu khatah, gambup makaipi(president) pen gambup innpi(union parliament) in muanlohna leh deihlohna tawh mawhmatna thusunna(vote of no confidence) aneih uh hangin amau deihloh mawhpaihna tawh gambup makaipipa(president) mawk khawlsak theilo bilbel zel uh hi.

                        By: Bob Tuangpi

Saturday, July 11, 2015

I gam hubit ni!!!!

I gam hubit ni!!!! 
Inner Line Permit
A min lawhna i theih loh, i zakzak ngei thu khat leh, a theihhuai mahmah thu khat ahi, Inner Line Permit (ILP) pen Vaigam ah ana thupi lua zen khat hi-a, Kawlgam aa om ei Zomi te in i theih loh pelmawh thu khat in ka ngaihsun hi.
Inner Line Permit (ILP) pen Vaigam kumpi te in, Vaigam asunglam ah a om minamlian te, Vaigam nisuahnalam aa gamke te ah (gentehna in Lusei gam) a pai nop uh ciang in, a ken hamtang uh akul phalna laidal (travel document) khat ahi hi. Lamkhat in gen lehang, tua phalna laidal keng lo in, kuamah tua gamke te ah pai thei lo uh hi.
Hi phalna laidal ii a tangthu tawmvei lungngai ni.Bengal Eastern Frontier Regulations (1873) cih thukhun pan in hong paikhia ngaihsutna (idea) khat ahi hi. Mikang te in Vaigam a laak uh ciang in, "A kikemcing gam" (Protected Areas), cih gammun tuamtuam ciaptehna nei uh a, tua gammun teng ah phalna om lo in mi khempeuh, a ut-ut in pai thei lo uh hi. Ahang pen, tua A kikemcing gam sung ah sai, sathau, niangteh cih bang, leisungsumpiang leh ganhing tampitak om a, a kepcing nading in tua thukhun a bawl uh ahi hi. Tua thukhun pen hoihsa uh ahihman in, tuhun ciang in minamneu te minamlian te in a dep loh nading in, minamneu te' gam ah minamlian te ut-ut in a lut theih loh nading gelna tawh, a zomtoto uh ahi hi.
Tua hi-in, tua thukhun pen namtuamtuam khen in, phalna laidal nam tuamtuam pia pah uh hi. Gentehna in minamneu te' gamke ah minamlian te khat in, a sawt-mawh-lo sung na a sep nop leh, phalna laidal a tuam; Tourist te a pai nop leh, phalna a tuam, ci in khen sitset uh ahi.
Mizoram zong tua thukhun in hung hi. Gamke khat leh khat a kizopna gamgi teng ah gate kikoih in, Mizoram te ii gate na tun tak uh ciang in, Mizoram gam pai theih nading laidal hong kikal pah ding hi. Atamzaw ah, "Temporary ILP" cih, tawmvei sung pai theihna laidal bek pia hi. A ni ciangtan uh a, atamzaw ni 15 bek sawt hi. Vai thupi a om leh, khat vei ki renew thei a, ni 15 mah hibeh bek hi. "Regular ILP" cih laidal om leuleu a, tua laidal tawh ahih leh, kha 6 sung ki om thei hi.Azenzen in vanleng tawh a pai na hih leh, Lengpui vanlengtual ah kila thei hi.
Hiteng i gen diudeuna ahang pen, eimi te zong, Kawlgam ah minamneu i hihmah bang in, minamlian te - i gam ah hong paipai uh hileh, (gentehna Kawlpi), i ngeina bek hilo in, i sumbawltheihna anaak tuamtuam te, minamlian mihau te' khut sung ah hong tung ding a, asawtlo in i gam ah mi' nasem i suak thei kha ding hi.
"Pu Zo" kua hiam, cih tawh i buaibuai sa'ng in, i gamsung ah koicidan in khuasa thei ding i hi hiam, cih kikup huai a, minamlian te i gam ah hong kilalsak loh nading, koici in kihung ding ihi hiam, cih ngaihsut huai zaw ding hi.
Laigelh: Em El En
Etkakna: The Shillong Times Qouted from The Zomi Times

Sunday, June 14, 2015

Kum Sawmnih Zoh/Khit In Zomite (Zomi's After 20 Years)

THUMASA
Jamin H Vualnam

Zomis/Zomite ichih chiang in, ZOSUAN te, innte’n loute’n khosakdan kibang, nek-le-tak, pau-le-ham, gen-le-sak, tawndan-le-hindan, mel-le-puam, silh-le-ten, duh-le-deih, awmdan-le-gamtat dan, lungput-le-ngaihsut nate ki bang vek keimah leh, a kikop leh kitheisiam a khosa leh nungta te ihi uhi. Atangpi a gen in, nam tuantual, neih-le-lam a mi a pha zoulou, pilna siamna a, mite nuai a chi’a chiamteh leh theih a awm te ihi. Ahi a i tuantual un niam le’ng iniam mah mah uh chih theih in i awm uhi,himahleh aniam penpen tebel ihi tuan kei uh chih theih masak a deih huai. I khanggui kipatna ipian namun leh mual ei honsuang tute a mawlziak hiam cih bel theituan khang.ZOMITE a ta’ngpi in khamtung gam,mualtung leh guam kawm a te’ng a khosa te ina hi uhi. ‘ZO’ ichih pen a dum dildial mualtung chih na hi a, ‘MI’ i chih chiang in tua mualtung a te’ng a, khosate chih nopna ahi hi. Tua ahih man in ‘ZO’ leh ‘MI’ i gawm khawm chiang in ‘ZOMI’ hong suak hilel hi.Zomite history su’t ihih louh man in,tua lam te hah gen sawmlo hi hang.

Zomite pe’n atangpi in Kawlgam Vaigam leh mun tuamtuam a kikhen dalh a,nek-le-tak zong a khosa te ihi uh hi. Kawlgam(Myanmar), India gam a North East State te, adiak in Manipur, Mizoram, Tripura bang, Bangladesh Chitagong area leh Malaysia, Singapore, Japan, USA, Canada leh gam tuamtuam a kikhendalh Pasian  anei leh phawk Zomite ihi uh hi. Apil kiukiau, ataima, sep-le-bawl a thasiallo, sisan suak a, asan singseng, melhoih mahmah, taksa pian a neu litlet leh a kiva mahmah mel-le-puam kibang bitbiat te ihi chih theihmasak kul hi. Sim–le-mal, suah-le-tum a kikhendalh, huangvulh ganta toh te’ng a, dawi-le-kau, singbul suangtum khong ana biabia te himah lehang, Zomite Pasian hoih na jiak in, ei Zomite pe’n a khangto, a kilamdang mahmah, a kikheng leh a khanglo ta, tuibang gawm ding simthu lel a, ma-loubang apanta te ihi ta uhi.

Ma’lai a Zomite khotang vaileh hindan, nek-le-tak, sum-le-pai zondan leh muhdan, pilna siamna leh gam-le -nam, khua-le-tui vaihawm na a, a niam mahmah leh a tuantual a, mahni thutum a hing a khosa te ihi. Himah leh tuabang te tengteng nakpi tak a kikheng in,itawm itam genlou in midang namdang te nuai ah i leng nawn kei ua, khantouh na lam chiteng ah maa sawn in iki lamdang ta uh a chih theih hi. Tua ahih man in, Pasian laukawm a Zomite pumkhat a ding a, kal i suantouh jel in tuh tunung kum 20 khit chiang in Zomite pe’n,nampi khat a ding a,mahni ki vaihawm a, social, economy, education leh i political dinmun uh nakpi tak a khangtou in ki lamdang mahmah ta ding hi. Tua bang a ikhantouh na’ng leh idinmun ding uh aban ban in ensuk ni hang (2035 ciang in).

ZOMITE SOCIAL AH
Zomite itam louh hang in a ki-it, a kihuai dialdial, nopni dahni te a pangkhawm diamdiam te ihi chi lehang gen khial hetlou ding hi hang. Nek-le-dawn, ankhing tuibuk kihawm leh insak inkhang, veng-le-pam tawh aki khawl dialdial Zomite ihi. Kum 2035 hun chiang in Zomite pe’n a kithuman, pilvangtak leh ki-it tuah dialdial a khekhat a dingkhawm a, lungtuak nga-bang a ‘ZOGAM’ a te’ng tading hihang. I society uh, ikhua-i-tui, igam-le -lei te midang namdang leh gamdang te e’n leh hazat khop a society nuam, kithutuak, khamuan huai leh chidam hita ding hi. I opkhum na chiang chiang ah a detdou, kim-le-kiang tawh kituak, kihouthei mite leh a gam neite ihi ta di’a, i khopi te bang uh tuh a siangthou, a chidam huai mahmah, huihsiang tuisiang a kidimna hong suak ding hi. Ahang bel  mipil misiam leh makai hoih taktak te’n city planning tawh na’a hongsem tading uh ahih man in. Aminpu maimai a dinmun sa’ng ngaina kiom nonlou di’a, pawlpi hoihnang leh awlmawh nakia toh kua mapeuh in na semtading hi hang.
Noupawl koupawl  kichi nonlo in eipawl, ei aa, eite chi’n a kihuai dialdial Zomite hiding hang a, chii-le-kuang, pau-le-ham, neih-le-lam, pilna siamna, biakna-le-phatna, inte’n loute’n leh a dang dang a kideidan nate om nonlou in,  kipanpih tuah a, ki dawmkang tuah a gui khaubang a jamkhom Zomite kihi ta mawk ding hi. Tuahun chiang in i highway te kongjing te lian mahmah in,vomsuak ngeingui tadi’a motor hoih taktak, BMW, Mercedez, Honda City leh a dang dang te kitholh henhen di’a, asung a tuangte la chuu alim a kilim chi thei himai tading hi. Mihing leh hawktui lampi kituh chih te bang tuh bye-bye hita mai, vuahzu in nii sata leh buannawi leivui kichi te himhim mang (dream) lam ale kimu phanon lou ding hi. Khopi leh mundang a ki kawmtuah nate la chu mam kisa a,aluan a luan thawh hit-hit ta ding hi. Electrict kholdiak houh sun-le-zan kibang den ta di’a, mit ning chih awm nawn vet lou, nitak chiang bang a kongjing teng a’m phiphia a, paak khe jengjung mai ding, tulai a Shanghai, Hongkong leh Singapore achih te utoh kilamdang non lou ding hi.
Nek-le-tak leh tui (water) lah zatseng louh, nekseng louh a kidaih zihziah ding, tuuk-le-khal cih awmlou ze’n a kining ching chu lamdang hita mai.Sepna leh office tuamtuam a kaitenlah tha iit, organisation, association ten lah gam-le-nam, mipi a ding ahih nakleh thasial lou, kua hiam mi khat le nih sa’ng in kamite, kasate a ding ahih nakleh chi’a sih ngam a pangta. Makai leh heutu tuamtuam te la chu,ken chaan in ngol leng le gam-le- nam, khopih tuipih leh panpih ngaite a ding ahih nak leh tak-kheh awle chih himai. Mipite heutute makaite lah pangkhawm, thudik thumaan leh diktat na kia mah aw kichi chiat, nekguk takguk chih himhim te lah koimah a tazou nawnlo ding hita mai. Sum-le-pai, neih-le-lam, milian milal chih te’n, mun nei non lo, diktatna, gin-omna leh daan/rule in vaihawm taktak tading chu, nuam in kipah huai ding hi.
Tuakia leng hikei, Zomite la chu fel a fel, pil a pil, kingainiam nalai, polhnop in panpih ngaite a di’a mansa hi gige mai. I puansilh niik-ten te ulah hoihthei in kinalh thei tabuang, Korea, Japan te leng bang ahituan ua chih theih kihi ta ding hi. Zomi nungak te’n lah Zomi tangval te mah aw chi, tangval te’n le ‘Ei’ ate mah awle ki chi tuah seuh seuh, hiai teng jiak khong mah hinteh, foreign apan tourist hong luang lut jungjung uh ichih leh, tua ziak mah hinteh i gam, i nam, i’ society, i’khua-le-tui leh ei Zomite mah hon muh ut gige na uh. Huan guktak laktak, zukham sakham, khamtheih guihtheih ki chite lah, kuaman juaktak leh hihtak kisanon sese lou ding hi zawmah, kithah kisuam, demand tuamtuam, kidnapping leh pongsual chihbang tuh muih siang kiuhkeuh ta ding hi. Vangsiat thu a hong awm jenjen leh leng, kuatu kuata cih awmlo a daan/rule bang a vaihawm khum geih di chu thoveng himai, van-gam achih chih ule hichi ka’n hikei leh kilom khop a Zogam nuam hita ding hi ei...
  
ZOMITE ECONOMY AH
Ma-lai apan tulel dinmun et in Zomite (economy) nek-le-tak zonna leh kivak natuh loukhoh singpuak,ganvulh le huanbawl,sabet gamvak ahi ichi thei hi.Business,government leh private a lawhnei a nasem leh nektak jong ki-om mah leh,sawm a thum khong lel ihi chilehang genkhial lomlom louding hihang.Himah leh igam leh ei asung a tengte’n hihna kichian leh dinmun detdou ineih takding man in leh, i’society mah leng chidam a galmuang ihihtak ding man in,ei Zomite economy lamdang tak a kikheng in khangto mahmah tading hi hang.

Azuu-ahaam thuak a nisa vuahzu daikai nuai a, kho-ul kai puappuap a nekzonna te bei tading a, zing nisuah sim a vailoukuan hunte mualliam ta ding hi.I Zogam sung mah ah,natural resources,leikawm leh gammang sung ah simseng louh hauhsak nate om ki-keih ahih man in, i nek-le-tak zonna,kivakna,sum-le-pai zonna te nakpi tak in nuamtuam in zangkhai mah mah ta ding hi. I gam ah Thautui khukpi a nak phul biahbiah mun bangzah hiam ah kinei ding a, tua in Zomite mah nakpi takin sepna apiak ding ban ah, nakpi tak mah in hamphat na tuam tuam hon tunding hi. Industry leh factory lian leh thupi te hong om jungjung ta di’a,sepna leh nasep ding zong in mundang gamdang kijuan doidoi nonlou ding hi. Huan I Zogam hing dipdep gam kiphah leh ki khung zihziah te ah, thei leh nektheih (fruit) tuamtuam te ki chiing zengzung ta di’a, tuate mah kineseng lou in mundang ah kithon khe zungzung ta ding ahih man in, tua in lamdangtak a i’economy dopka’ng hong himai ta ding hi.
Huan, achangkang a thupi leh ahoih mahmah,gamdang te’ mithiip tu(Hospital)Dam-dawi iin,siam-sinna institution,college leh university te i Zogam ah,kiningching takin awm ta di’a, tua in mundang gamdang apan in treatment leh sintu/ziltu hong luanglut zungzung tading  ua, huai te’n i economy nakpi takin hong phung vuh khading uh hi. Tuakia hilo, i Zomi laisiam taktak, piltaktak leh fel taktak te sep-le-bawl ding peta di’a, a zar kizou petmah ta ding hi.
Tuaban ah, ei Zomite, khuak chiim kilkel leh taima te ihih mahbang in, khutsiam silbawl(art &crafts) leh thil tuamtuam a talent hoih taktak i neih te’n, a khutsuak leh nasep te uh tampi mahmah gamdang ah thonkhe (export) ziahziah tading ihihman un, tua in Zomite nektak zonna domsang petmah ta ding hi. I gampua a te demand bang chu supply se’ng nonlou ding khop a order tam hita mai, tuate la Zogam a Zomite khutsuak liuliau, made in ahih keileh made by Zogam chih himai ta ding chu ngak lah huai lua ei.
Sumsinna business hoih leh muanhuai, thupi leh kingak na ta’k, line tuamtuam ah nasa tak in hongpung in hong khang di’a, tua in ei amite a di’n hamphat na tampi hon tunding hi. Chikmah a awm ngeilo makai, heutu leh office a nasem te’n lah diktatna, gin-omna leh muanhuai a naa honsem tading ua, chaa thaknaba chihte awm nonlou in scheme, fund leh panpihna hongpai te khempeuh  a dongtu le mutuding in  ahi bangbang in hamphat nate kingah ta dia, ahi bang mah in na kisem chiat ta ding ahih man in bang jiak a i economy a khang in a dawmsang lou mahmah di’a, huai dingmah lah hong hipah tading himai dan eive.

ZOMITE EDUCATION AH
Amual liamsa hunte et in ei Zomite’n education lam ah khanna leh masawn na nei mahmah hi hang.Huchi hina pi’n i tulel dinmun et in leh kim-le-kiang a mite toh iki bukkak chiang in nakpi tak a niamkiak ihih dan muhtheih in awm hi. Centre, state, local level, department leh establishment tuamtuam ah dinmun hoih kitang zou nonlou suak hi. Hitamah leh igentaksa bang in, ei Zomite society, economy te khangtou a masawn ta ihih man in, tunung kum sawmnih khit hun (2035) in Zomite education dinmun pen, khangto leh lamdang in thupi mahmah ta ding hi.
Tuahun (2035) chiang in Zomite’n education, literature leh laai lam ah dinmun sang leh common language kinei tading a, siamsinna innte, school college leh universityte ah, compulsory subject in Zokam/Zolai akitawi kia hilo in, subject piching a BA, MA, Ph.D kizil ta ding hi. Huan eimah pau leh English ki thuah in teaching leh lecture kineikhawm helhel dia, tuamah in theih siamna ah nakpi takin zu’ng khata ding hi. Huchi bang a common language zang a gelh dan leh laimal te hong kibat chiang in,khat-le-khat kitanau na,ki-it tuah naleh ki pumkhat na kaankip semsem di’a,unau laigui zawmte kuamah khentheih leh phelzawh vual louh a pangkhwm in tungtu’n bang a kisoumat ta ding hi hang.

Siamna pilna leh sa’nna lamtuam leh line tuamtuam ah Zomite’n kinei zengzung tading hi. Scholars, Ph.d, scientist, management, technology, philosopher,engineer, architect leh a dangdang,a taktak a degree sang pipi nei kitam mahmah ta ding a,deihna tak tawh quality education ki neita ding hi.A hangbel,a minpu maimai a zil chihte awm nonlo dia,deihna leh penpen hih utna tawh hanchiam a panla Zomite ihih tak ding jiak in.Huan vaihawm lah nuam in felta dia,nungjuih a nungthuap la chu phurhuai in navak huai mahmah tading hi.Pilna,siamna,diktatna ten vai hawmta dia,sum-le-pai,neih-le-lam,milian milal chihten mun tang zounon lou in a qualified leh a chinte mah in ihih na bangbang un agah lou tading hihang.Hiaite ziak mah ei voi Zogam pallun a,a ningzu dawnkal hai bang ingak lah gige uh.
Huan i Zomi laisiam leh pil taktak te bang maw, foreign gam tuamtuam a office thupite ah kitu phengphung ta ding hi zawmah ei.Akhen te lah chu company thupi leh lian taktak te’n hong zolzol laiding ua,enlah kou Zogam ah le’ng sepding leh sum muhtheih na tamlel ki chih san pheuphau ta ding hi.A hang bel i laisiam leh pilten,inn gua hah a gam gua hahlouh tel jota mawk ding uh hita zen ve aw,vaibang thamsawt nawnlo in tuang hong tung mai ding chu haibang ngak la’ng e...
Tua kawmkawm in Zogam ah siamsinna,(educational institution) tuamtuam world class facility nei tampi ki tung seuhsouh tading hi.Standard sang taktak tawh department,field leh branch tuamtuam ziltheih na,staff,faculty leh management hoih le fel taktak te etkol,campus kining ching,alumini piching le hoih,sintu student te adia deih jawk tel theih nang khop a high quality nei college,university hunkhop awm ta ding hi.Akhen te ngial bang tuh autonomous leh deemed status,centre leh foreign affiliated hizomah lai dia,nidang a nu-le-pa neih sunsun nekang zen a mundang gamdang a siamsin dia kuan doidoi,ahih hang a siamlouh vasin siam dimdem a innlam the’psa a kik chih te bang tuh agimle kiza nawn vetlou ding hi.Tuanak sa’ng a gamdang apan Zogam college te a siamsin dia,sak-le-khang,kim-le-kiang apan mel tuamtuam,rong tuamtuam te hong luanglut zungzung tading uh ahitel ve.Delhi,Bombay,Bangalore,changkang akisa deuhten USA,UK,Korea a chih jelte uh,huaihun chiang in Zogam ah chi phiuphiau ta ding hi hang.
 
ZOMITE POLITICS AH
Tuhun a Zomite political dinmun i et vengveng leh gen le sak ding tampet mah hi.A hoihna omzek mah leh a hoihlou,a dik ama’n a sep-le-bawl chih lah awm lou,gam-le-nam vai a,a kihhuai leh a lungkham huai mahmah ei Zomite ihi ichi khial kei ding.Mipite hi’n,makaite,heutute,politiciante hita leh kua peuhmah ki-ui-eek bat vek,a thukia leh kamchauh a gam-le-nam iit ngen,diktatna,gin-omna,muanhuai na,chihtakna kichi te himhim lah,innsung,khosung,saptuam,society,sepna,nektak zonna,vaihawm nate ah agim le kinam ban nonlou,’politics is a dirty game,played by fortune hunters’kichi ei Zomiten abek abuk in angmasial tak leh duh-am takin uuinou-aaknou luah in luak khin sipsip ta hang.Singpi noukhat,kuva haikhat,sawmkhat sawmnih tak a,i gam,inam,imi,isate,ikhua-le-tui zuak a,a khong ziahziah te ihih lai man un,dah huai leh lungjin huai hi.Diktat na hilou,sum-le-pai a vaihawm,seplouh theih nang kia a zongte,inn-le-lou mite neihsa a lamte,kuate hiam fund a motor hoih taktak a kitholh te leh daan/rule zuih naksang a,daan kileh zuih sak Zomite ihi telve ua,huchi komkom pi ale Zogam Zogam a chi chi ngam te hi hang.!!!...Himahleh ei Zomite pen Pasian anei namte,lam tuamtuam a khanglo te,apil kiukiau te,society,economy leh education a ,a kikhek a khangto leh a pangkhawm dialdial te ihih khak pen kipah huai leh lugdam huai veve hi.Tua ahih man in Zomite political dinmun nasatak in tunung kum sawmnih(after 20yrs)khit chiang in chidam in Damdawi Inn kipawt san tading hi.
Tuahun 2035 chiang in den a igengen te leh iki mohsak nate khempeuh huihmut mang hong bang ta ding hi,aziak bel ei Zomite political boundary kichian tak sung a teeng a khosa tading ihih man un.I tawm leh tam genlou in,i opkhum na chiang chiang gam le mun ah,kuamah toh kihet buai nonlou,zalen tak leh gal muang in Zogam a mahni ki vaihawm a,ki iit tuah dialdial a awm tading ihih man un.Ahi a koi a pat a koi chiang,alet a neu,hiaitan huaitan Zogam ahi chihbel genthei nailo phot hi hang.Himahleh Zomite’n autonomous ichi hia,political statehood/boundary hia,6th schedule hia,ahih kei leh UT ichi zohia,mahni ki vaihawm theih na chi khat bel nei tading hi hang.Tuading in India malsuah bial,adiak in Manipur South leh Myanmar Chiin State khamtung gam te lian loulou a kikhui khawm a political gamgi kichian taktawh a sung a teng Zogam le Zomite ihih ding gintak huai hi(sovereign nation bel hilo).
Huan i gam-le-nam vai khempeuh a limchi,alungdam huai leh deih huai hong suak ding hita ei.Kua ma-peuh diktat na leh gin-omna toh kihing tading a,nekguk,takguk nate,angmasial nate,duh-am nate leh corruption kichi te himhim koimah a kikhong jou nonlou ding hi. Mipite leh makaite,heutute,vaihawmte lah kituak tak a pangkhawm tading,nou-pawl,kou-pawl,amau-pawl chih te bang chu bye-bye hitamai ding hi.Beh-le-phung,tanau te,meltheih te chi’a kituam bawlna te beivek tading ahih man in.Huiha!!!..tunzo 'politics is a clean and pure game,played by Zogam lovers’chih hita ding eive.Apil asiam achin leh gam-le-nam iit taktak ta’ te’n vai honghawm tading ua,tuahun chiang in nakpitak a khangto in,aneu alian,ateek akhang lung kihual a nunnuam zaila awi in Zogam ah nga-bang in leng diamdiam tading hihang.
Makai leh heutu,politician leh office a semte,organisation,association leh mipiten isep ibawl khempeuh uah ahi ding bangbang in a channel/process diktak tawn a sep-le-bawl hita dia,singpi manding,kuva manding chih  te ngainawn lou ding hi. E!!!hiaite kei sepding mah,huai te sem ding a awm mah kahi hon chi hiauhiau ta ding uh jaw,khasiat huai bang hong suak leh lam ding hi ta eii..Development fund leh scheme tuamtuam awmte la chu,kintak feltak leh kim tak a muh zungzung hi ta dia,percent hiaizah huai ah aw chih te bang tuh zero hitamai ding hi.Contractor ten la chu za-a-za (100%) mah chih theih phial khop a na’sem ding ua,lampi leh atuam tuam te bang chu a sethei nonlou ding bang tazen,electrict taget la chu atui kangthei non sese lou,damdawi-in (hospital) kholdiak bang la,vanzat bukim leh kining ching tak a function ziah ziah hita mai ding hi.Sepna neileh department tuamtuam ten la,mahni sepna mun leh post chiat a gin-omtak a sem souh souh tading,kailouh khak ding bang poi savek ta,suty bang le laklouh phial phial sawm tading uhi.Ban,strike leh procession chih te bang tuh huihpi mutmang hong bang vek ta dia,a sawm leng kisawm thei non vetlou ding hi.A hang bel kivai puakna te leh vaihawm dante hoih vek ta,government lah muanhuai in gin-om ta ahih man in,kiphin leh strike sese louh a thil bang kim fel leh navak geihgeih ta ding hi.Huai hunchiang in midiktat gam-le-nam iit leh na’hoih semte kuate hiam in dongkholh sa in kintak leh baihlamtak in koihkhia in hemkhe pahpah chihte omnon lou dia,mipite adia phatuam ngai a ginom tak leh chitak a office a semte mundang gamdang a ut hunhun a transfer gaihgaih chihte beita ding hi.Tuanak saang in ki-hanthon a ki nungthuap a pangkhawm ta ding lah ihi ngal ua.

THUKHIT NA
Kinem tak,lunggel tak leh duhthu samtak a,hun sawtpi haibang ingak uh,gentheih leh haksat na leh azu-aham thuak a maalou bang ipat,a pallun ningbang zou in tuang hongtung ta himai lo maw ichi tading hi.Akim sipsip ane’n-aham in bel chikhang,himah leh abeisa tuma kum sawmnih(20 yrs before) lai a,idinmun leh tu 2035 a idinmun uh;society,nektak zonna,economy,education leh i political dinmun te,genseng louh leh simseng louh in masawn a khangto ta ding hi hang ichih ut man hi.Ahi a,aki khek thei a khangto thei a kilamdang thei Zomite ihi a,tua bangteng a tungsak thei Pasian nei leh phawk Zomite ihih sonson lungdam huai lua ichih kul hi.Tuabang hikei leh ei Zomite pen,idinmun ngei mah ah;ki tongtong,ki simmoh,mahni gilpi kia ngaihtuah,ei-le-eii kine siasia,angmasial tak,zulhzau takleh gitlouhna,diktatlouh na chiteng tawh khosa a,genthei tak a,mi dangte thunuai a,haksa pipi leh diklou sa kawmkawm a awmlai te hikha mawh lou ding hi hang.
 ‘Diktatna in nam a tawisang a,himahleh khelhna bel na’mte zah lak na ahi’,i Bible in ana chih dik petmah hi.Tua ziak in i gen sa tengteng ei Zomiten tuban kum sawmnih(20yrs after)khit/nung chiang a i dinmun leh ihih nang uh ahih man in ngaklah huai in tha thousak mahmah hi.Himahleh tua bang dinmun itun theihnang leh ingah a itan theih nang in,Pasian anei namte ihih ngalleh amah(Pasian) apipen,abulpen a ikoih uh kulding hi.Amah(Pasian) tuh thil bangkim siamtu leh thuneitu,apethei pa leh lakikthei pa ahihman in.Huan pankhawm hatna ahi chih mangngilh lo a,nang-le-kei mohpuak ahih dan phawk a,nang-le-kei khut a kinga ahi chih paaitem bang kuah chiat ni hang.Huchi in diktatna,muanhuaina,gin-omna,kuhkalna,chihtakna leh ki-it tuah natoh,mipite,heutute,makaite leh vaihawm ten,dialdial,diamdiam a pheiphung suan in,ma-loubang patsa,gia bangzu’n a hanlung chiam in tak-kheh ZOGAM,ZOMI adi’n awle...chita ni.Tua hileh vualzawlna leh lohchin na apethei pa’n  khutvuak in hong koih ngal lou ding hi.Huchi bang ngah thei leh neithei Zomi leh Zogam hi ding in Toupan Zomite hon vualzawl ta hen.”Zomite hanlung chiam khang tou diam”.Zomi, Zogam dam sawt in leh 2015, 67th Zomi Namni zat nuam.
By : Jamin H Vualnam
Src: http://www.zogamonline.com

Zomi leh Feudalism

By: Pu Cin Sian Thang


Mi nam ni, akici kammal khempeuh in bang gam bang gam ah ahizongin, kua mi nam kua mi namte kiangah ahizongin, gambuppi’ vai thupi khat, tangtut ni, gualzawh ni ki-ciaptehna ni hi kim hi. Tua ahihmah bangin, Zomi Nam Ni i cih in zong, Zomi buppi’ suahtakni, Zomigam kiukna i kheel zawh ni, Zomi buppi’n democracy i ngah ni, cihnopna hi.

Zomi Nam Ni pen 1948 kum, February 20 ni-a piang hi. Tua ma in, i Zomigam bangci hiam cih theih huai hi. Tua hun lai-in, Zomigam ki-ukna pen bang Upadi tawh ki-uk hiam cih leh Chin Hills Regulation Act akici, British Kumpi’n 1896 kuma abawl upadi tawh ki-uk hi. Tua upadi in tu-a, i Zomigam sung teng bek hilo-in, tulaitaka Mizoram akici Lushai Hills teng, Manipur gam singtang teng, tu laitaka Nagaland akici gam teng, tu-a Sagaing Division sunga kihel Sommra Hill teng leh Mizoram taw lama Cacha-chakma gamteng uk hi.

Tua the Chin Hills Regulation Act ii deihna bulpi bang hiam cihleh feudalism akici ukpi-ngeina tawh ki-ukna hi-a, ukpi te’n amau ukna gam sung teng ah, siahtung siahphei, saliang sapa, tuktha khaltha kai hi. Hausa zong ukpi-te’n apiak peuh hausa suaka, gam bup ukna pen amasa in hausa, tua khit ciangin ukpite, vuandokte, vuandok tung ah mangpi, mangpi tungah menzi cih bangin ki-uk a tua menzi pen Zomigam ah koihlo-in Kawlgam, Magway khua ah koih hi. Tua ahih manin, hih feudalism ki-ukna Zomigam ah kiphiat hen ci-a, Magway menzi zum-a ava gen ngei Pu Suang Khaw Kam zong, tua Magway khua ah va si ngei hi.

Tu-a i Zomi Nam Ni pen, 1948 kum, January 4, zingsang lam nai 4:20 hun in, gambup suahtakna i ngah khit ciangin, President masa pen ahi Sao Shwe Thaike Falam ah ong pai-in, ama om sung mah in Zomi Nam Buppi kikhopna kibawl a, tua kikhoppina ah Pu Thang Za Kai (Subidar) in, ” Ukpi ngeina bei hen, gambup suahtakna kingah khin a democracy tawh ki-uk ta ahih manin, Zomigam ah zong, democracy ngeina tawh ki-uk ni “ cih thu sung a, mipi’n thukimpih maw thukimpihlo cih thu, tu-le-ding in khentat uhi. Akikhawm mi buppi 5000 val pha sung pa’n, atamzaw thamin thukimpih in, mi 17 in thukimpih lo bek hi.

Tua ahih manin, 1948, February 20 in pen Zomi buppi gualzawh ni, Zomi buppi suahtak ni, Zomi buppi democracy ngah ni, ahih manin, ZOMI NAM NI akici hi. Lam khat ah ukpi ngeina apiangsak The Chin Hills Regulation Act asih ni ahi hi. Hi bangin mipi’ deihna tawh The Chin Hills Regulation Act kiphiat khia-a, mipi deihna democracy tawh ki-uk theihna dingin, Chin Special Division Act kibawla, tua upadi tawh i Zomigam ki-uk i hih manin, siahtung siahphei om nawnlo, tuktha khaltha om nawnlo, saliang sapa om nawnlo–in, hausa upa zong, mipi teelte bek in hausa sem thei hi. Khua nga khua guk bang kigawm in khawk khat in kiseha, tua khawk sunga hausateng in khawk-uk ding teel leuleu uhi.

Tua ahih manin, ZOMI NAM NI apian’ khit ciangin, i gam sung ki-uk dan pen, khua hausa khua-sung mipi’n teel hi; tua mipi teel hausatengin khawk-uk teel leuleu uhi.Tua khawk-uk khit ciangin, vuandok, vuandok khit ciangin mangpi, mangpi khit ciangin, menzi hi-a, tua Zomigam uk menzipa pen Magway ah om nawnlo-in, tua hun lai-a Zomigam khuapi ahi Falam ah om hi. Zomigam Zumpi pen Zangkongah kikoih hi. Hi banga mipi’ deihna tawh akiphiat lohna gam, India gam bangah tu lai taka, Manipur State sunga om, Behiangzang, Tonglawn khua cihte, tuni dongin, tua The Chin Hills Regulation Act om lai ahih manin, hausate’n akhua, atui tungah siahkai lai-a, agam leitang tungah zong tuni dong thunei lai hi. Zomigam ah Zomi Nam Ni apian’na dinga avaihawm party in KSVP akici (Khamtung Suahtak Vaihawm Pawlpi) hi-a, amakaite inMaha Thray Sithu Capt. Mang Tung Nung leh Pu Thang Khaw Kai ahi uhi.
Mi Nam Ni i gen ciangin, ani thu bek ngaihsun lo-in i mi nam zong ngaihsut ding kisam hi. TV sunga ka thugenna ah, tang tawng pek pan a, ki-pan in, Zomi i kici hi, ci zo ing. Chin kici nam min pen Mikang Kumpi ong piak hi-a, sal hihna pana kingah min hi ka ci hi, min man hilo ka ci hi. Banghang hiam cih leh ei phuah hilo, ei theihloh kal a ong kipia min ahih manin, i theihloh kal in Chin-te ci-in lai ong kigelh san san a, ahi zongin e’n phawklo-in om san san hanga, khua i phawk zawk deuh, lai i gelh theih zawk deuh ciangin, i biak Pasian bulphuh in i minam min ding Tedim gam, Khuasak khua ah 1953 kum in i phuak hi. Tua hun pen Khuasak Golden Jubilee kici-a, Pu Thuam Hang leh Pu Pau Suan te tapidaw suah zawh kum sawmnga acin kum cihna hi.

Tua khawmpi-ah, i gambupa tui-phum teng kikhopna hi-a, i minam buppi tuiphum kipawlna ding ahih manin, i lawm tuiphum dangte, Kachin, Karen cih te mah bangin ei zong minam min tamsak dingin min kiphuaka, tua lai-ah Rev. Sang Fen in ” Mun khempeuh ah Zo cih kammal om kawikawi hi; Tedim ah om hi, Falam ah om hi, Halkha ah om hi; Matupi, Kanpetlet, Mindat leh Paletwa te ah zong om hi, Asho zong Zo cihna mah hi; tua tham lo-in Yaw cih zong Zo cihna mah hi; tua ahih manin i minam min dingin ZOMI ci ni; i kipawlna pen ZOMI BAPTIST CONVENTION ci ni,” ci-in thusunga, anial om loin avekpi thukim in kikipsak hi: kikipsak bek hilo-in, tua hun laitaka BBC, GS asem Dr. Sowards in hih ZOMI min pen i biak Pasian tungah, akiptawntungna ding, Pasian in azat min ahih na ding apna thu ongngetsak in, thupha ong piaksak hi.

Ei minam min ding a i biak Pasian tunga ki-ap min dang om lo hi; tua ahih mah bangin, ZOMI min tawh nasepna khempeuh Pasian in ong ompih hi. Tua ahih main, i minam ni zong ZOMI NATIONAL DAY cih ding hi zaw hi.

Hih ZOMI NAM NI (ZOMI NATIONAL DAY) pen amasa in, Pu Zahre Lian in ama suah ni tawh laih nuam a, laihzo lo hi. General Ne Win in zong Pyine (_ynfe,f) lakni tawh laih nuam a, mipi’n saangzo lo hi; tu’n zong SPDC in Pyine (_ynfe,f) Ni ding mah in, hih den a, ahih hang mipi’n saangzo lo hi hang. Bang hang hiam cih leh ZOMI cih min pen akip, akho dinga Pasian tunga i ap sa min, eima phauhsa min ahih hang hi.

Upate’n,

“ La in ah thu hi: thu in ah la hi,” acih mah bangin atunga i thugenteng la-in sa ni:

(a) February kha ni sawmnih ni, ZOMI NAM NI aw, ni lunmang ni , ni neelkaai ni aw ee.

(b) Ni lunmang ni , ni neelkaai ni aw, nunnop lamtaang i kaihni aw ee.

(a) Lia-le taang tem bang kitawi un, ZOMI NAM NI lam bang pak le’ng, lam bang pak le’ng ee.

(b) ZOMI NAM NI lam bang pak le’ng, Zomi buppi’ angtan’na hi-a, bang i thasial na diam lawm aw, na diam lawm ee.

******************************************************************************************************************************************************************

(Zomi te Makai Pu Chin Sian Thang lai at a simsim kha khin zong tampi om khin ding in ka lamen hi.
Hoih sa lua ka hih man in' asim khinsa teng leh asim nailo te sim kikkik ding in hong suaksak kikkik ing.)

Src: Cinpu Zomi

Friday, June 5, 2015

Politics I Cih Bang hiam?

cinpu2Politics i cih taktak pen bang hi peuhmah hiam? Bangci sep hiam? Bang phatuam hiam? Bang hizen hiam? Kua tawh kisawh kha hiam? Kuate ading hiam?
 
A taktak in mipi khantohna ding leh mipi a tamzaw hamphatna ding a sem dinga kipawlna, tup leh ngim kician tak nei a kipawlna, matut ding gelkholhsa leh sepzia ding khung dimdiam sa a kalsuan dinga kipawlna ahi hi. A hoih a nasem kipawlna khat in a nasepna sanga hoihzaw in a sem thei ding khat a kipat ciangin kidemna om a, a sem nuam kituh in mipi leh gam a puah nuam kituh in, sep masak ding leh sep nunung ding gelzia kibanglo kiguang in a sem nuam kituh hi. Tua banga na hoih sem a om laitak in a hoihzaw mipi adingin a lak, a luikhia theite mipi adingin manpha zaw sem hi. Tungnun kituhna ahih mah bangin  nasem hoih ding leh a manpha a kip a kho ding matut nei dinga sepna ahi hi.
 
Politics ah kipawlna (party) khat in a nasepzia uh a hoih a om leh a dang kipawlna (party dang) khat in amau a hoihzaw hi ciin mipi tungah zuak, tangko, theisak uh a, mipi in amau adinga sem ding a deih pen uh a teel uh ahi hi. Politics a nasepna ah mipi sikcip leh mipi pen singpek banga zanga van deih bangbang bawlna dinga kizanglo hi. Mipi pen tungman banga zanga ut dandana mek, lom, sal, sek, tungsak, pheisak, bemsak, zawlsak cih banga hih zanzana utbang teng suah, amau utloh teng suaksak, amau utlohna gam ciang tun cih bang hilo hi. Politics nasepna pen a sem kipawlna (party) sepkhialhna, sep diklohna, sep siamlohna, sem nung a cih bang vua a sep loh uh ciang kidek vetlo a pulakna, pholakna, mindaisakna leh 'ko sem le ung hih banga sem ding, hoihzaw a sem ding' cih a hoihzaw nasep zia ding  a lak thei kipawlna dang khempeuh tawh kidemna ahi hi.
 
Tua ahih manin a sem hoihlote a sepkhialhna uh kipulaksak a, a sep hoihte uh zong kipakta mah leh 'ko a hoihzaw in sem thei ung' ciin mipi tungah genna, pulakna, tangkona ahi hi. Tua manin politics tawh gam vai, minam vai khantohna nasepna ah a sem siampen cih zong omlo a, a sem siam zaw den cih zong om tuanlo in, a sem ngeite siam hi cih  zong om tuanlo hi. A sep khempeuh uh mipi adingin a hoih, a manpha, a kip a kho, a kimangthei ahih nak leh politics hoih hi a, politics gina hipah hi. A sem mite mi thupi ahih ding a kisam hituanlo a, gamsung leh mipi in a hamphatpih theih ding a thupi masa hizaw hi. Ngaihsutna ciim leh sep siamna nei sa te bel a manphatna uh mipi in zong tel zaw hamtang uh hi. Mi hoih mahmah khat zong a ma omna kipawlna (party) tup leh ngim, sepsawm dan leh sepzia te mipi adingin a phatuam ahih kei leh a mawkna hi a, mi gina lo a kingaihsun khat zong a omna party hoih in gina in a gamsung, mipi sung khantohna ding leh mipite hamphatna ding a sep nak leh a kimanna tamzaw zel hi.
 
Tua manin politics ah 'gal' omlo a, 'lawm' cih zong omlo hi. A sem khialte zong a hun kik ciang sem hoih thei ahih manin i lawm mah hi a, a sem hoih mahmah khat zong mailam ah sem khial kha leh mipi adingin supna ahih manin deihhuai den tuanlo hi. Tua manin politics pen a kigenkhol theilo thu ahi hi.
 
Kipawlna (party) khat in kumpi a sep leh, vaihawmna a let leh, mipi leh gamsung khantohna ding a sep laitak ahih leh a semkha lo a langlamte in a sem laite sepkhialh loh nadingin a etcik uh kisam hi. Sepkhialh a neih uh leh mipi tungah pulak in tua bangin sem uh ahih manin ko sem le ung hih bangin semzaw ding hi ung, ciin a hoihzaw, a meetzaw sepzia lak den thei ding hi. Tua pen Ruling party leh Opposition party a kilamdanna hi. Kumpi sem laitak, vaihawm laitak te sepzia sangin a gina zaw kalsuanzia ding (policy) a luikhiat theih den uh kisam hi.
 
Vaihawmna a len laitak leh a langlam a tu te a kitawng ahih loh uh hangin sepzia, kalsuanzia ah a siamzaw, a telzaw, a hoihzaw thei hih ding kituh den uh hi. A hoihzaw ding a kituhna vuah a dangte hoihlohna leh sepkhialhte a muh theih uh, a pholak theih uh zong kisam hi. A sep khialh uh theilo in a kisapna uh gending thei kei le uh mipi in a semlaite mah hoihsa den ding hi. A langlamte zong a hoihzaw kalsuanzia ding leh sepzia ding (policy, manifesto) a lah theih kei uh leh amau om hang a phatuamlo hipah hi. Tua ahih manin vaihawm laitak te tawh semkhawm, tonkhawm, kipawlkhawm ahih loh hang mipi ading nahoih sepna ah a kipawlkhawm kei uh leh mipi in a langpangte zong nasem nuam hilo in 'a langpang nuam bek' (mi gen peuh a langpan nuam den bek) cih danin mu thei uh hi. Tua manin, langpang kipawlna (opposition party) te in vaihawmlai kipawlna (ruling party) pen - na nasep uh hihte hoih in hih bangin sem le uteh hoihzaw kan lai ding hi' ciin a gensia lah hilo, a hoihzaw in koh semthei ung cih a lak theih den uh kisam hi. Tua banga sepna pen 'constructive criticism' hi a, a hoihzaw ding ngimna nei a kigenpihna hi. A taktakin kigenpih cih pen pasal leh pasal bang a kiza nuam hikhollo hi; kei zong a thei hi ing, nang nong kup kul kei ciin amau kalsuanzia ding neihsa tek tawh a dingkip, a om ahih manun.
 
Ngaihsutna a kibatloh hangin mipi tunga vaihawm, mipi tanga vaihawm, mipi adinga vaihawm khat peuhpeuh pen a vaihawmsakte uh a lungkimsak ding a kisam penpen khat ahi hi. A vaihawmsak uh mipite lungkim peuh leh mai kitel kik ciangin zong a kitel kikkik ding ahi hi. Mipi ading leh minam ading, gam ading a sem nuamlo, thunei nuam bek, vaihawmnuam bek, min ngah nuam bek cihte pen mipi in tel pahpah ahih manin kiteel mengmeng lo hi. A tel khak uh leh zong a kik ciangin teel nawnlo lel uh hi. Tua pen kitelna gam ah mipite thuneihna leh vaihawmna, thukhentatna lian pen ahi hi. Na khua na tui, na minam, na gam ading nasemlo, nasem lo dinga theihsa khat ama minpha ding leh vaihawm nuam bek, thunei nuam bek khat pen na teel hangin a meetna omlo ding, a thuak kik ding pen nangmah, a mipi na hi hi.
 
Nang leh na mipi hong it, na khua uh hong it, na minam uh hong puah ding, hong zuun ding leh hong lamsang ding, nasepna hong guan ding, kim leh pam ah khantohna kimu ding - tua banga sem nuamte leh sem ding hi cih na theihte uh na teel uh ciangin a teel mipite a pil kihi a, a hampha ding zong eimah hipah hi. Mimal hamphatna ding tawh a teel na hih uh a, zong nang mimal bek in na hamphat pih ding a hih leh nang bek mah in na hamphatpih dinga, na khuasung, na vengsung, na pawl sung, na gam sung leh na minam sungah phattuampihna hong tunglo ding hi. Mi khempeuh in a phattuampih ding a baih loh hangin a niamzawte a domsang, a lamto, a luite a puah, a thakte a khangtosak sem nasepna leh vaihawmna ah mipi lungkimzaw hamtang hi. Mimal hamphatna bek ahih ciangin mipi sungah phunna leh lungkimlohna tam hi.
 
Mipi ading vaihawmna ah tuakloh zong om thei hi. Khialhna a om leh manlang taka khel pah a, a hoihzaw a kalsuan ding akisam ahi hi. Tua banga kalsuanna ah nakpi takin mipi muanna kibehlap hi. Mipi in bel amau hamphatna ding a lunggulh pen uh hi. Mei, tui, cidamna, pilna sinna, ngeina leh minam khantohna, etc cihte a thupi sim uh leh a ngaihsutna uh ah a lianbel hi tawntung hi. Gentehna in: Zomi te in Zogam a vaihawm ding bang mipi in teel ding hile hang eima meltheih khat i teel sangin Zomi leh Zogam hong puah ding, Zomi leh Zogam kisap a thei, a sem nuam ding, a sem ut ding mi a teel leh a hampha ding pen Zomi te hipah hi. Zogam hipah hi. Zogam a teeng midang khempeuh zong hipah ding hi. Tua manin bang sem nuam, bang sep sawm, bangci sep sawm, sepzia ding hithei takpi maw, hitheilo ding khat policy a nei maw cih zong mipi in limtak a sittel ding, a kan ding, a theihsawm ding hi. Tuate theihna dingin ama thugen ngai, a laigelh sim, mite'n amah a muh dan kan, thei lecin kitel mahmah ding hi.
 
Politics i cih pen mipi nasepna ahih manin mipi tawh kikhen cih bang om thei lo hi. Mipi tawh kisawhkhalo in politics sem cih bang omtheilo hi. Mipite tawh kiho, kikhawl, kikum, kisawk tuahlo a om cih bang hitheilo hi. Amah inn nuam sungah tu hiuhiau in mipite leivui khu lak ah vak thalthal cih bang om theilo hi. Tua ahih manin mipi a it ahih ding kisam hi. Mipi haksatna leh kisap a thei ahih ding kisam hi. Mipi a khual leh a huai, a kipawl thei ahih kisam hi. Mipi haksatna kimuhmawhbawl a mitsin san, a mulo kineih, mu taleh kinlo, thei taleh sepsak sawmlo cih bang ahih leh kizang theilo hi a, manlang taka khek ding pawl ahi hi. Tua ahih manin mipi nasem ding pen mipi tawh kigamla in a om thei hilo hi.
 
Mipi nasem ahih manin mipi kisapte a kigen theihna mun khempeuh ah a gensak, a kohsak, a gup, a van sak ding ahi hi. Parliament ah gen ding a kisap leh zong a gensak kisam hi. Kumpi minister te kiangah gen a kisap leh zong a gen kul hi. Mindai a kul leh zong mipi nasem ahih manin amah a mindai hilo in mipi min a mindai ahih manin a tawsawn ding mipi om veve hi. Mipi adingin gensak nuamlo, mipi kisap leh mipi lunggulhte kinsak lo, kinpihlo, lungkham selo ahih leh bel - ama angsung bek a khualmi ahih manin mipi in a deih toto lai ding uh hiam cih pen nakpi takin kikup a kul ahi hi. A kizang theilo Sakol khat pen sum tampi tawh na lei hangin na zuakkik hang kuamah in hong lei lo ding ahih manin a mawkna ahi hi. Mipi adingin a nasem ding khat na teel pen in nang a teel mipi adingin in hong sem kik nuam kei leh nang a sum na hi hi. Tua manin mipi adinga nasem nuam a kipan a hih leh mipi ading a sep ding ahi hi. A kulna tengah gim ing, tawl ing cilo in a tai ding ahi hi. A gen ding ahi hi. A gup ding ahi hi. A tua bang hun ciang khutzep a a tut leh bel mipi kamsia mahmah a, a sem nuam khat in sem leh mipi hamphazaw thamtham ding hi.
 
Politics ah a kihel mi khempeuh in a dinpih uh thubulphuh om den hi. Mipi ading a sem ding maw, gam adingin sem ding maw, bangci sep ding cihte a neih kim uh a ngeina hi. Tua a neihte uh mipi tungah a pulak den uh a, a tangko den uh zong kisam hi. Mipi in tuate tua adingin ding hi cih a theih kisam hi. Mipi in zong kipawlna makaite in a gente uh a up uh a kul ahi hi. Tua a gen hang tuaci kenteh cih ding hilo hi. Tua pen mi picinglo leh a khangto lo mite ngaihsutzia ahi hi. Zomi te pen minam picing toto i hih manin mite thugen i up ding ahi hi. A gente in a gen bang uh a sep kei uh leh zong i talsik ngam ding, i hang i dot ngam ding ahi hi. Mipi tawh kizom in policy om bangbang a gen tawntung ding uh kipawlna makaite leh kipawlna mawhpuak ahi hi.
 
Party khat in a sepnop a uang gen luat ciangin tua bang kisem thei takpi ding hiam cih zong mipi in ettel mahmah ding ahi hi. A hoih mahmah hangin a piang theilo ding thu zong om tham hi. Sepzia ding, sepsawm dan a ginat mahmah hangin a hi thei kikeuhlo ding pawl om hi. Tua bangte pen mipi adingin a metna leh phattuamna om tuanlo hi. Tua manin a uanglua, a vallua a kigen hiam, mipite khemna bek hiam cih pen mipi in limtak a suut ding, a kantel ding, a theih mahmah ding ahi hi.
 
Kinial leh kikupnawi pen a tam mahmah ding kisam hi. Kinial kikupnawi ciangin tungnun kituh hilo in nasepzia ding kikupna hi a, lungduai tak, pilvang tak, siamtak in kikup ding ahi hi. Thu khat peuhpeuh ah kikumlo, genkhawmlo ahih leh a hoih pen pianglo thei hi. Kikum lua leuleu in sepna man ding hun om kei leh a mawkna hi. Tua manin thu khat peuhpeuh kikum dingin zong sem khia pahpah ding hi. Kikumlo a a thunei pen-in hoih a sak khat peuh sep suk ziauziau pen a dangte simmawhna leh thusimlohna, ukcipna ahih manin mipi lungkimna sangin lungkimlohna, hehna piangsakzaw a, khantohna kim zong pianglo zaw hamtang hi. Tua manin a kisam mite kisap khawng kuppih dingin a kisapte uh piak theih a om leh pia ding, sepsak theih a om leh sepsak ding, gup a kul leh gum ding, gensak a kul leh gensak ding, itna tak leh kiniamkhiat takin sem ding, kisuang leh kiphasak a kihitheisak cih bang omlo ding. Mipi adinga nasem khat maietet kul cihte zong kizang theilo hi. Mipi adingin a sep nop leh a sep ngiatngiat ding hilel a, thoihthoih, kamvilvil, mai biakbiak kulte kingai mahmah khollo bek hilo kideihlo hi. Tua manin mipi nasem ding khat pen mipi tawh kizom thei mi a hih kisam hi. 
 
Party khat pen vaihawmna a tan kei leh zong a vaihawmte vaihawm khempeuh langpan, oppose, kankuat dinga ding hilo ahih manin tua bang a vallua ah a kidop ding ahi hi. A hoihzaw a lah theih kisam bek a langpan den kisam tuanlo hi. Ama hun zong hong tung ding ahih manin ama hun hong tun ciang a sepzia ding a hoihzaw mipite tungah a lak theih ding, a phuangkhiat den, a tangko den a kisam ahi hi. Amau pawl (party) hih hilo peuh a sia dana gen a langpan dente mipi in mi picinglo, a gilo, aman sem leh zong a sem thei tuanlo dingin um kha thei uh hi. Tua ahih manin a langpang pawl ahi a, a vaihawmpawl a hi zongin mipi nasem ding khat pen in mipi ading bek mah ngaihsut a nei in a sep ding ahi hi. Angsung deihna leh angsung khualna a neih khak peuhmah leh a neih nini pen a sepna a tawpni ding a kipat ni hikhin hi. A kiam lam hita cih a theihpah ding ahi hi. Tua manin a langpan leh zong a thukhual siamna tawh langpan mi ahih kisam hi; English in, "responsible opposition" kici hi.
 
Thukhual siamtaka langpan siam, ama deihna leh lunggulhna lah phuzo den, mipi hamphatna ding leh khantohna ding lah sem zo dente pen mipi in kipakta bek hilo in thudik, thuman gum ngam uh hi. A diklo in vai a kihawm leh thuman gen ngam uh hi. Mipi deihna a om leh nawkpih ngam uh hi. Thudik thuman ahih nak leh thuak a kul leh zong thuak ngam uh hi. Ama minphatna ding sangin a mipite hamphatna ding ah thudik thuman in ding ngamzaw a, minsiat zong khu ngam uh hi. Tua bang mi citak leh kuhkalte mipi in ciamteh in a thuak hangin thuakpih uh a, a dinpih thudik thuman hang mahin a minphatna kiamlo a, kip semsem zaw hi. Tua hilo a kamsiam leh muksiam tawh nek zonga, kilep mengmengte mipi bek in cimtak hilo in mipil mimal kim in zong thupisalo in 'sawltangzang' leh 'khetbuk' bek in zang lel uh hi. 
 
Khetbuk in a kizang thei mi khat pen a tawpna ah amah leh amah kikhen puk lel hi.
 
Thudik thuman tawh a dingkip mi bel a puk hangin thokik a, a kinengniam hangin kitawisang kik veve hi. Banghang hiam cih leh thudik leh thuman pen mual leh guamte a kipiansak ma pek pan lei leh van a bawlpa om pan kipan a omsa hi a, leitung bei dongin zong a kip dingte ahi hi. Tua manin a kip a khote ah a kilam mipa, minu in mi hampha hi a, bah hun om taleh dingkik veve hi. Koi gam koi mun peuh ah a om zongin kip a, thudik thuman a kideihlohna mun nangawn ah etteh leh kingakna pi pen in a kineilai ding suangpi ahi hi.
 
Kinial kitot a omhangin hehlo dingin a lungduai ding mi pen a pil a ciim hi a, heh ding huna heh ngamlo mi pen mi dawilok, meidawi hi in, hehlohna dinga heh pah gamgamte lah mihai ahih manin mipi nasem dingin kizang thei taktaklo hi. A taktak in bel mipi nasem ding mi kaht pen mipi tawh a kizop ding hi a, mipi tawh a kigamlat ding hilo hi. Mipi itna nei dinga, mipi dinmun tel sitset mi hi ding hi. Heh a kul hun thei dinga, zong hehngam pah lel ding hi; hehloh a kul hun zong thei ding hi. Mite khetbuk in om ngeilo dinga, mite suangtat satna in a kiphal ding hilo hi. Thudik thuman tawh a ding kip mi in a puk hangin thokik dinga, a lelh hangin gualzo kik ding hi. Thudik thuman leitung bei dongin a kip ding ahih manin.
 
 
 
 
Hau Za Cin
Phuitong Liim
http://www.hauzacin.blogspot.com/