သမိုင္​း

Theme images by Storman. Powered by Blogger.

Text Widget

Sports

Gadgets

Blog Archive

Travel

Definition List

Showing posts with label Politics. Show all posts
Showing posts with label Politics. Show all posts

Tuesday, June 5, 2018

Leitung gamvai khuahun a nawngkai sak theiden thute
Harvard University aa Political Scientist leh Professor ahi Samual P. Huntington in Leitung Democracy kikhelna pen hunpi 3 in na khensuk hi. AD1828-1926kum kikal pen Democracy kikhelna tuihual masa in na ciapteh a, 1922-1942kum kikal pen tua Democracy tuihual masa pan in gam pawlkhat a nungtolh kik hun in na ciapteh hi. 1943-1962kum kikal pen tuihual nihna, 1958-1975kum kikal pen a nungtolh kik hun leh 1974 kum a kipan in a thum veina tuihual kipan in tuni dongin kizomzom lai hi ci in ama laibu at The Third Wave acihna sungah gen hi. A khat veina tuihual pan in a nungtolh lakpan in Germany, Italy cih dan gamte hangin galpi nihna a kipat khait na dingin a makaite na hi uhhi. Tuihual nihna hun in Democracy kipan khia in tuihual nihna’ nungtolh hun mah in a nungtolh kik Belpawl Gam (Kawlgam) gam, galpi nihna khit suahtakna a ngah aa kipan in Liberal Democracy (A lekkim suakta takin ki-ukna) tawh a kalsuan himah ta leh a nungtolh kik dekdek India gam cih bangin, hih gam tuamtuam te a kiamsuk a nungtolh sak thei thu tampi a om lakpan in ahang thupi pawlkhat ki kum ni. A langkhat ah Communist gam lianpi sunga agam mite in zong amasa lam in agam makaite uh panpih in it uh hi. Amau makiahna amau paipih zia ah lungkim uh hi. Hun tawlpi khat sung mah na khangto in gam thupi na suakto man veve uh hi. A hih hangin sawt kimang lo in na nungtolh veve uh hi. Soviet Union leh Yugoslavia gam pian zia ki en thei aa, ahang tampi sungpan in a thupi pawl khat kikum ni. Tu nai in hong lang mahmah ahi Arab gamte or Muslim gam te leh nitumna lam gamte buaina te zong en kak in kikum to ni.
Germany makai Adoft Hitler makaih Nazi Party’ paikhialhna
Galpi khatna sungin Germany  in gal lel gawp uh ahih manin, a gam nakpi takin hong khantoh kik na dingin hanciam mahmah uh hi. Tua hun laitak in leitung ah ki ukna thukhun (Constitution) te lakah a hoih pen pawl ah akihel dingin a ki ciam teh ahi,  Wilmer khua tamh in aki bawl Wilmer Constitution hi-in a gam min uh zong Wilmer Republic ci-in a min vawh uh hi. Tua Wilmer Thukhunpi in mipi’ thu neihna mah thupi sak in, a mipi te in a gam makai dinguh Democray paizia tawh kituak in tel uh hi. Hih thukhunpi tawh aki uk sungin a gam uh zong khangto hanhan hi. Sumbawl na lam ah khangto in, mipi gammi te nuntak khuasak zia te zong manlang tak-in ki lam sang to hi. Pilna siamna sinna lam, sum bawl paibawl na lam, mipi mimal ii cidam na lam, kum cingin nasep khawlkhit Pension tawh lungnuam takin tawlngak theihna lam, cih bangin gammi te a ding athupi pen thu bulpi te ah khangto mahmah uh hi. Hun tomno sungin gam nuam gam hau mahmah khat hong suak ziau hi
 1933kum ciangin Adolf Hitler’ makaih Nazi Party akici minam itna mah abulphuh hi in, mipi te’ telna mahtawh amau Party in makai dinmun hong ngah uh hi. A panmun kip takin a ngah khit uh ciangin Hitler in mipi te lungsim a sukha ding, mipi te a zawhna ding thei a, tua teng mah zangin a thuneihna behlap toto in a sawtlo in gam sungah ama thukimna lotawh bangmah ki vaihawm thei nawnlo, amah bek in thu neihna khempeuh lencip ta hi. Amah in a mipi te a zolna a zawhna leh a lawpsak mahmah thute pen pen (1) German mite pen Europe ah mi thupi te hi in, Europe gam a uk ding te hi hang ci hi. Tua mah bulphuh in amau gam sunga minam dangte, minam neute beisak mang ding hanciam hi. (2) Galpi khatna ah Germany in a gallelhna hangin zawhthawh thutawh a  ki laksak ahi a gam leh leitang te lakik ding, galpi khatna khit Versailles thukimna hangin a kikhen thang ahi amau German minam te suakta takin a kigawm kik theihna dingin vai hawm ding ci in tangko hi. (3) Germany gam sunga om Jews mite beisak ding, bek thamlo in leitung pan in Jews te beisak ding cih te tawh mipi te hanthawn in mipi te in pakta mahmah hi. German minam a siangtho sitset tawh Germany gam khatvei lamkik ding ci-in minam itna bulphuh in mipi te tawsawn hi. Mipite in zong a mau’ tel amakai pa cih bangbang um in muang mahmah uh hi. Tua hangin a makaipa cih bangbang pen a sia a pha cih khinkhai nawn selo uh in a thu mang lel uh hi. Lampi man ah a paipih hileh hoih mahmah ding himah ta se leh, mipi leh gam mite in Pasian bangin a up a muan a it uh amakai pa’ paipihna lampi pen a hoihlo lam na hikha citciat se hi. Hitler in a sawt lo in agam ki-ukna ahoih mahmah Wilmer Republic pan in Facism kalsuana tawh na paipih ta hi.
1939kum Poland gam va sim na tawh in galpi nihna pan khia uh hi. Minam itna tawh mipi te lawpsak gawp a, gal do ding minam dangte bawlsiat ding, that mang ding cih pen haksa sa nawnlo zo uh hi. Tawlkhat sung bang galzo himah ta se leh 1944kum beikuan pawl ciangin guallelhna lam manawhnawh ta hi. Gal lelh akipat uh ciangin a ma nuai aa asem a mimuan te in, kilemna bawl ding hoih ta hi. Tua hikei leh German gam pen galmai galtual suak dinga, thu theilo la theilo Pi le pu numei naupang te si mang khin ding hi ci-in kilemna bawl dingin a kho uh hi. Ahih hangin Hitler in a lungsim khiam nuam peuhmah lo in, a tawpna thautang khat a bei dongin ih do veve ding hi ci tentan hi. A minam pihte leh gam a itna sangin ama ii kiphatsakna, a guallelh noplohna  pen a thupi sak zaw ahihna kimu thei hi. Mipite a sih mang ding sangin, a gal mai uh pan a  nungkin kik ding leh kilemna a bawl ding pen haksa sa zaw mawk hi. Galpi nihn sungin a gammi 6million sih lawh (Jews te leh minam dangte a pa lo) in agam mimal in 8% bang in anuntakna bei lawh hi. Tangthu in thukhen aa, tu in ahih leh minam le gam it makaipi khat in a mipihte mahmah in ciamteh nuamlo uh a, minam leh gam tungah ciampel leh itna neilo a lipkhap huai makai khat in a gam mite un ciamteh uh zaw hi. Leitung tangthu leitung aa asuak ngei mi hingte sung panin a kitakhuai, a lipkhap huai pen mihing khat ki ciamteh hi.
Yugoslavia gam ii kiamsukna
Europe sung aa om hi in, galpi khatna a ven ciangin Serbia, Croatia, Slovenia, Mecedonia, Bosnia and Herzegovina leh Montenegro cih bangin minam bulphuh gam 6 teng kigawm in gampi khat in na ding uh a, tua pen Kingdom of Yugoslavia (1918-1945) kici  hi. Galpi nihna sungin Axis Power kici (Germany-Italy-Japan) Facist gamte kipawl in Yugoslavia na sim uhhi. Galpi nihna khit ciangin Kingdom of Yugoslavia pan in Socialist Federal Republic of Yugoslavia (1945-1992) ci-in Communist ki ukna tawh  belpawl gamkhat in na ding khawm uh hi. A gam uh zong nopsa in a hoih khop khat mah khangto uh hi. Ahi hangin hih bangin minam bulphuh gam khen tampi kigawm uh ahih manin minam deidan na, minam lian Serbia te in a dang a belpawl pihteh sangin Belpawl gam ah thuneihna a deihluatna cih bangte hangin gam uh buai to litlit hi. Gentn; Belpawl gam khat ahi Croatia gam khen sunga om Serb minam te in amau aa dingin suakta takin ki uk theih ding thu neihna deih uh hi. Croatia gamkhen kumpi in pia nuamlo hi. A langkhat ah a Belpawl gam ii galkap sungah Serb te bekbek ahih manin galkap tha tawh Crotia gam sunga amipih te tuamgup uh hi. Hih bangin gamvai, minam vai kilung kimlohna, amau minam ciat a gupluat a veiluatna hangin 1991kum June kha in Croatia, Slovenia gamte in Belpawl gam panin paikhia uh hi.
Tua kum mah in Mecedonia gam leh 1992kum ciangin Bosnia and Herzegovina te in  Belpawl gam pan in paikhia leuleu uh hi. Bosnia War (1992-1995kum) akici pen tuni dongin a kigengen alipkhap huai gal kidona, mi alomlom in ki thahna galpi khat ahi hi. Hih Bosnia gal pianna ii a hang bulpi taktak pen, Bosnia te leh Bosnia gam sunga om Serbia mite ki lemlohna na hangin khat leh khat kido, tualthatna galpi khat ong suak hi. Serbia kumpi in Bosnia gamsung ah amau mipihte panpih uh hi.  1992-2003 kum sungin a cianlai gamkhen nih ahi Serbia leh Montenegro te kigawm in Federal Republic of Yogoslav phut khawm uh hi. 2003-2006kikal sungteng Serbia and Montenegro ci-in tua tawh ding uh a, 2006kum ciangin gam a tuamtuak in ding uh hi.  A tunga gamte apai khiatna or akikhenna ahang pen a huampi in minam itna, minam thahat te in minam tha nemte nopnehna, minam kikal buaina, minam khat leh khat ki demna cihte a  khauhpai luatna pen ahang thupi penpen na hi hi.
1996kum in France te’ gamvai a siam ahi Jack Lang akici pa in, Serbia gam ii khuapi ahi Belgrade ah lawptak in hong pai hi. A pai na ahang pen College sangnaupang te in amau’ President ahi Slobodan Milosivec deihlo in lungphona nei uh ahih manin, tua alungphote in Democracy deihta, khat bek thu neihna leh minam tawmte a nengniam ahi a President pa uh a deihnawn lo hi kha ding hi ci in ummawh hi.Tua hangmah in Jack Lang zong College sangnaupang te tha a pia dingin hong pai hi. University minthang khat ah sangnaupang te tawh a ki muh ciangin a ma upmawh leh apiang taktak thu pen na ki lehbulh sitset mawk hi. Sangnaupang te in a President pa a deihlohna ahang pen amau gam sunga a teng, minam neu khat ahi Abanian minam te a sukcip zawhloh hang na hi zaw sawp hi. Hih bangin a langlek aa minam itna aneih theih na dingin a President pa or nidang hun aa a gam makaite’ gamvai kimawlna, athuneihna uh metbawl in minam tuamtuam te khempeuh ii makai kimlai amau mipihte’ aa ding bek in nasem leh angsung na thei lualiang kha uh ahi hi. Tua in gam sung buaina, kikhenna, leh a tawpna ah a cikzet huai minam buppi beisak nopna tawh kithahna ciang dong a tungsak na hi gige hi.
India gam ii deih bangin a khantoh theilhlohna
India gam in suahtakna a ngah madeuh leh a ngah cil lam in Hindu biakna abia minamte leh Muslim biakna abia minamte kikal buaina lianpi hong piang hi. Pakistan leh India pen gam nih in kikhen loh phamawh dinmun hong tung hi. Pakistan gam a tuam dinding ahanciam Muslim League te’ kalsuanna pen khaktan theih thu hi nawn ngaitlo hi cih pen India te makaipi Mahatma Gandhi hita leh tua hun laitak a uk Bristish kumpi te in na tel mahmah hi. Tua veve pen kibuai sa in kikhen sangin hoihtak kikhen ding cih deihna tawh, Muslim League te makaipi ahi Muhammad Ali Jinnah tawh hong kiho in thu hong vaihawm khawm uh hi. Gam makaite ki thukimna tungtawn in India gamsung a om Muslim te a hi thei zahzah Pakistan lam ah lal uh in, tua mah bangin Pakistan gam sunga om Hindu te zong India gam lam ah lal uh hi. Hih bangin a makaite a sep khop kawmkal ah ki buaina zong tampi om veve a, a si a bai pen 1million kim bang pha dingin ki ciamteh hi. Makaite kiho khawmlo, nasem khawmlo hi leh bangzah bangin a sihlawh tam cih pen ngaihsut ngam huailo phial hi.
Mahatma Gandi in hih bangin Muslim makaite tawh kiho in, India leh Pakistan khennih suah ding athukim hi ci-in Hindu minam it party khat ahi Hindu Mahasabha (Hindu Minam it Party) te in Mahtama Gandhi’ nasep thukim pih vetlo in heh mahmah uh hi. 30thJan, 1947kum in tua Party makaite gelna tawh Mahatma Gandhi suamlum uh hi. Minam itna bulphuh a hih hangin thu saupi khual aa na a sem a makaipa a that giap uh pen, tuni dongin kuamah in minam it leh gam it in ciamteh hetlo hi.
Galpi nihna hong bei ciangin British kumpi in suahtakna a piak masak lak ah India zong kihel hi. 15thAugust,1947kum in suahtakna ngah uh hi. A makaipi Mahatma Gandhi in nungpan panpih a, Jawaharlal Nehru’ makaih  National Congress Party  in gambup uh hoihtak makaih hi (Suahtakna ngah khit a sawtlo in Gandhi in kithat). Gam lianpi khat makaih ahih mah bangin India gam mi khempeuh, Hindu leh Muslim, te tungah deidanna a om lo theithei dingin makaih uh hi. 1950kum ciangin agam ii thukhunpi a masa pen bawl khia zo uh a, alekkim suahtakna abulphuh ki-ukna (Liberal Democracy) tawh kalsuan uh hi. Minam biakna, pau leh ham, ngeina cih te hangin ki deidan na om sak vet lo hi. Tua ahih manin biakna leh minam a bulphuh lo gam (Secular) khat hong suak uh hi. India gam ii 1951kum Census a bawlna ah gam mi ii 84.1% bang pen Hindi hi in, 8.9% bek pen Muslim hi in, 2.83% pen Christian leh 1.89% pen Sikh ahi hi. Hindi te a zah tampi in a tam zawk hangin a dangte in zong amau tawh kibang in kidendan na ki nencip gawpna omlo zah phial dong in a ki ukna uh hoih hi.
Tua hun laitak mipi in bangzah in thunei hiam cih leh, kitelna vai ah a manlo in a gamtatna hangin  State thukhen mang khat in 1975kum in a gambup Prime Minister nu Andira Gandhi zakia sak thei hi. Bek thamlo in suahtakna ngah khit in a vanglian mahmah Nehru in, a thukhen mang khat uh Inida gam’ tangmi (Embassador) dingin America ah nasem dingin tel hi. Ahih hangin thukhen mangte kipawlna in phallo in na khak tan zo uh hi. Hih thu nihte en le hang bangzah in India gam ah mipi in thunei in, mipi’ suahtakna a bulphuh ki-ukna tawh kalsuan uh hiam cih ki mu thei hi.
Ki-ukna lam ah a suakta mahmah ahih ahangin, sum bawl paibawlna lam ah tawmkhat lam na pai khial or a mautawh kituak ding lampi na mu lo uh ahih manin deihzah in a gam a khangto lo ahi hi. Tua kawmkal ah a makai masa Nehru hong si ta in, a gam makai thak te sungah golhguk nekna, min leh za te zangin amau mimal aituam nasep, amau mimal thuneihna dingin nasep na cihte damdam in hong kipan hi. Tua teng kigawm in a sawt ciangin Congress Party deihlohna hong khang semsem hi.. Tua laitak in Bharatiya Janata Party  in mi zawngte panpihna ding, gam khantohna ding, Hindu biakna abia minamte nakpi takin bulphuh in puah ding cih te bulphuh minam it Party khat na thahat mahmah  hi. Tua bangin minam leh biakna a bulphuh ciangin Hindu mipi khempeuh in zong panpih in 1996kum in Parliament tutna ah tutna tam angah pen hong suak uh hi. Kumpi zong ni 13 sung sem man uh a, ahih hangin akisam zah tutna ngahlo uh ahih man in semsuak theilo uh hi. Ahih hangin amau Party mah in makai sem in Party dang pawlkhat tawh kipawl in kumpi sem thei veve suak uh hi.
 1996-2004 dong BJP in gam makaih a,suahtakna ngah zawh a langkhat party in a zawh masakna ahi hi. 2004-2014 sung Congress in zo kik a, 2014 pan in tuni dong BJP in gam amakaih laitak ahi hi. BJP in gam a makaih aa kipan in a tangthu bu te, a sanglaite, a khuamin te (Gentehna-Bombay pan in Mumbai) cih bangin Hindu te deihna bulphuh in, laih mang uh hi. A genna ah Mikang te paik min deihlo cih a paulap hi in, amau Hindi min apiaknop man hizaw hi ci-in ki ngaihsun ciat hi. Hih bangin BJP te hong hatzawh pen India gam sungah Hindu leh Muslim kikal, Hindu leh Christian, Hindu leh Sikh cih bangin minam dang biakna dangtawh buaina tampi hong om kawikawi hi.Hun khat lai in a lekkim suaktakna bulphuh ki-ukna lam ah leitung ah a hoih pen khat ahi India pen, damdam in a etteh tak dinmun pan in kia suk uh hi. Tu laitak zong BJP makaih mah hi in, mipi in deih a batlohna, akamciam uh a tangtun sak zo taktak lo ahihna mipi in damdam in thei ta hi. A nawngkai ah pen amau sang ahoih zaw tel ding aom tuanlo ahih manin a buaihuai bulpi pen ahi hi.
Bristish te khut sung pan in suahtakna dingin a hanciam ahi Gandhi te, Nehru te pen minam leh gam a it mahmah te a hi hi. Bristish te ukna deihlo in nakpi takin suahtakna ngah na ding ahanciam te hi uh hi. British te’ zat Parliament tawh ki ukna, Democracy tawh ki ukna, cihte pen agam leh aminam aa dingin hoih ding hi cih tel mahmah uh ahihman in British te tungpan lungkim takin lamlahna la in, etteh in, a gam uh makaih uh hi. A minam, a gam, a biakna  a it mahmah na hangin a mipihte’ hoihna ding, biakna namkim lungnop ki thutuak takin a kalsuan theihna ding bulpuh uh hi. Alang khat ah, angsung theihna, golhguk neekna leh minam biakna bulphuh kalsuan nate hangin a makai pipa Gandhi in sihlawh a, ami masate in picing takin a puahtohtoh a zun tohtoh India gam lianpi khat himah ta se leh, tu in gamdang te in a hoihlo lam in gentehna leh pilna lakna dingin aki zangzel  kumpi gam khat hong suak hiau uh hi. India te mipil lai at siam khat in khat in India gam ii gamvai pianzia tungah lungkia mahmah sa in“Sun tangpi in a ki buluh Democracy gam ” na ci ngiat hi. Zomite tawh aki nahvawh diak Manipur gam ii dinmun, a gam a daihloh zia te en leng, a uk kumpi or ki ukna sungah golhguk a khaupai zia cih te ki mu thei a, amau minam hilo te tundan abuai hangin na awlmawh lualo ahih na zong ki mu thei hi.
Kawlgam
U Aung San leh Galon U Saw ii minam leh gam it zia
Kawlgam suahtakna vai kikum dingin U Aung San pen Bristish Prime Minister Mr. Atlee tawh thukimna letmat a thuh ding ciangin London ah apaipih a hi Galon U Saw leh a dang khat in thukim pih lo in letmat thuh lo hi. U Aung San gelna leh ngimna ah, Belpawl gam in suahtakna a ngah khit ciangin British te’ tungpan in sumbawlna lam, sum leh pai huhna tampi ngen nuam hi. Pilsinna leh mipil tampi tak in Belpawl gam a khantohna ding apanpih na dingin huhna zong ngen hi. Bek thamlo in Kawlmi te tungah galkap pilna te hoihtak in a hilhsakna dingin zong ki thukim uh hi. Bristish sumbawl te in Belpawl gam sunga sum leh paai abawl nate zong suakta takin semsak suak dingin thukim hi. Tua te in Belpawl gam khangto sak ding cih pen U Aung San in tel mahmah hi. Bek thamlo in, U Aung San in pen Bristish te pen mi thupi, lungsim picing leh neih leh lamh zong kicing, pilna zong nei uh ahih manin, hunkhat lai in Kawlmi te tungah athu manlo in a metdok a bawlsiat hangin, mailam gam leh minam’ khantohna ding ahih nak leh pen bangbang a sem zongin amah leh amah khial kisa hetlo ahih manin Bristish tung pan huhna ngetna ding leh nasep khop ding pen haksa salo hi.
A lang lam ah, tua laitak in Minam it Pary (Patriot’s Party) makaipi Galon U Saw te in hih thukim na pen suahtakna taktak hilo hi. U Aung San in a gam mite khem a, hih Aung San-Atlee thukimna in British te thuneihna, ukna tawh kipelh tuanlo ding hi hang ci-in a lungkim hetlo pawlkhat mah na om hi. Amah  bangin Communist makaipi te in zong thukim lo in, gam leh minam a zuak leh a ciampel, thu mu lo leh gam leh minam a it lo in mawhsak mahmah uh hi. Tua teng hang mah in zong Galon U Saw in 19th July, 1947kum in U Aung San leh a minister 6 leh a dang minih, aki gawm mi 9  te na suamlum uh hi. Hih a suamlupna nungah Galon U Saw bek hilo in, Communist te panpihna zong kihel thei ding hi ci in tuni dongin ki um lai hi. Hih bangin gamsung ah gam makaite hiamtawi in a kisuamna hangin, London Times thukizakna te in hun khat lai in Kawlgam makaipi leh mipil Dr.Ba Maw a thudot a dawng kikna ah “Kawlmi khangthakte in thau leh hiamtawi gamhtatna pakta mawk uh hi. Hih bang hi mawk leh mailam Kawlgam gamvai pen Vote khiatna tawh hilo in, thau leh hiamtawina tawh kalsuan kha thei ding hi” ci-in a lungnop hetloh na gen hi. Dr. Ba Maw in a cih ngei mah bangin, suahtakna ngah khit aa kipan tuni dong tualgal bei zo nailo in, tuni dongin galkap te in thunei penpen to suak hi. Bangbang ahi zongin tangthu te en kik leng pen U Aung San ii minam leh  gam it zia mah man zaw leh etteh huai zaw ahihna pen kua mah in nial theilo ding hi.
Belpawl gam makai  masate, Mualtung mite leh Communist te
U Nu makaih Belpawl kumpi (AFPFL) hi-in amah pen gam, minam leh a biakna a it mahmah makai khat ahi hi. Gam leh minam itna tawh hunkhat lai in suahtakna dingin gentheih haksat nate thuakkhawm in a kithuah pih ahi Takhin Soe leh Takhin Than Tun te makaih Communist Party of Burma (CPB) te zong gam leh minam a it mahmah te mah ahi uh hi. Kalsuan zia paizia ki thutuak lohna hangin CPB zong 1946kum February in khen nih suak a, Takhin Soe’ makaih Communist Party (Burma)-Red Flag leh Takhin Than Tun makaih Communist Party of Burma (CPB)-White Flag ci in kikhen uh hi.  AFPFL makaite in Kawlgam suahtakna ngah na dingin a paipih zia pen sang theilo bek thamlo in British te a kihta, a meidawi, gam leh minam a zuakte cih zah dongin gensia gawp in langpang mahmah uh hi. Takhin Soe makaih CP(B)-Red Flag te in hiamtawi na tawh Bristish te tungpan suahtakna lak ding, tua dan kalsuanzia pen minam leh gam itna man taktak hi ci in pomzaw uh hi. Tua dan in a pom mah bangin 1946kum July kha pan kipan in thautawi in kumpi te lehdo a, suahtakna ngahkhit hangin zong Belpawl gam a khantohna dingin panpihlo bek thamlo in a thautawi uh zom suak hi. Gam leh minam vei in a it veve hi na pi in, kalsuanzia khial mahmah ci-in ki mu thei hi.
Takhin Than Tun’ makaih Communist Party of Burma-White Flag te in zong, suahtakna ngah hun ciangciang pen gam leh minam aa dingin thu leh la tawh, Party paizia tawh na sem uh hi. Amau zong gam leh minam itlua leh a veiluatna hangmah in amau deihdan kalsuanzia a ki deihlo aki santheih loh ciangin, AFPFL aa makaite khempeuh pen gam leh lei tungah a cihtak lo, gam leh lei a zuak ci-in gensia gawp uh hi. Hih Communist te zong tua laitak in China leh Russia te muanna tawh 1948, March kha thautawi in Belpawl kumpi langpan ding kipan leuleu uh hi. Gam leh minam a itna a deihsakna a bulphuh uh hangin amau deih amau ngaihsutna bek na thupi sak kha mawk uh hi. Tua in kiam sukna ah paipih hi.
Belpawl gam’ makai muanhuai leh a pil mahmah ahi U NU zong, a minam leh biakna a veina a itluatna hangin na khial kha veve hi. A ma Party in a gualzawh ding deihna tawh 1961kum kitelna ah a zawh leh Belpawl gam pen Buddist gam ka suah ding hi ci-in mipi tungah kamciam pia hi. Buddhist biakna zui a tamna gam ahih mah bangin amah leh ama Party in gualzo takpi a, 29th August,1961kum in Parliament thukim pihna tawh tawh Belpawl gam pen Buddhist gam in ciapteh thukimna ngah hi (Parliament pen 1947 thukhunpi hangin Kawlmi te in zo den ding in kikoih). A ma gualzawh nangin Kawl Buddhist mipi te na zangziau hi. Banghang hiam cihleh mipi te in a biakna hangin si ngam phial hi cih pen tel mahmah ahihna hang ahi hi. Amah mah zong, amau Budhist biakna in  Kawlgam bup ah mun a lak ding deihin na vei mahmah hi kha ding hi. Sai lungtang khat tawh vasa nih akap khia ahi hi.
Tua hangin Belpawl gam sunga Christian a tam zaw tenna gam leh minam ahi Zomi leh Zogam , Kachin te leh Kachin gam,  Karen te cih bangin lungkim hetlo in aom sa gam sung buai panin hong suksia toto semsem hi. Kachin te lungkim hetlo in tua hun aa kipan in Kachin Independent Organiztion (KIO/KIO)  thakhauh hong kipan to suak hi. Mualmi te pen Belpawl kumpi tung alungkim loh laitak in mualmi te lungkim lohna hong ki behlap toto a, mualtung mi gam makaite’ bawl Taungyi Conference thu kikupna tungtawn in, Parliament ah Federal vai thusunna 1962kum in hong nei uh hi. Tua teng paulap in General Ne Win in galkap thuneihna zangin Belpawl gam bup hong ukcip ziau hi.
 1947kum aa kibawl Panlong thukimna aom himah taleh a teizaw a le zaw Kawlte in Belpawl gam aa ding thukhunpi a bawl ciangin amau Kawlmite phattuamna ding bulphuh in na bawl mawk uh hi. Kawl makaite in amau Kawl minam te in minam dangte (Mualtung mite) sangin thunei nuam zaw, tungnung nuam zaw uh hi. Belpawl gam a phuhphet un a khialh masak kalsuanna hikha ding hi. Tua tawh a kipan toto pen tuni dongin kum 70 val sung tualgal bei zo lo hi. Kum bangzah ki zom lai ding hiam cih zong kua mah in genkhol thei lo hi. Leitungah ah gam tuamtuam aa a piang tualgal teng lak ah, asau penpen hi in, a lipkhap huai mahmah gam khat hi mawk hi. Angsung theih luatna, a pai khial minam leh gam itna hang hi-in, akisam lo pi in a ci tawmzaw minam neu te biakna neute te simmawhna khaici na vawh kha uh ahih manin tuni dongin Kawl leh Mualtung mi kikal ah lungsim gal dona a om den ahi hi. Kumpi galkap leh thautawi te kilem in ki thukim na ngah in, gamvai ah mualmite deih bangin a kikal suan phial zongin, kum 70 sungbang aki vawhsa hih kideidan na singkung pi pen a zungpan pan in bawhkhiat ding haksa mahmah ta ding hi. Kum tampi mah hun lakkik kul ding hi.

General Ne Win, Galkap makaite leh tu laitak Kawlgam
U Ne Win (1962-1988 sung thu nei) in Belpawl gam tawh a kituak ding Socialist kalsuan zia tawh ama deih bangin Belpawl gam na kalsuan pih hi. Ama hun ma in Belpawl gam pen Asia ah gam hau gam nuamsa mahmah ahih hangin a sawt lo in gam zawng pen dinmun tung suk ziau hi. Gam sungah amah bekin thu neihna khempeuh len cip in, kumpi nasem te sungah golhguk nekna suksia mahmah hi. Ama patkhiat Socialist ki-uk zia zong Belpawl gam tawh kituak lo bek tham lo in, kumpi nasem te mahmah in gina lo leh hoihtak in nasem lo ahih manin amakai anungzui a vek in gina lo uh ahih manin hih Socialist ki ukzia in a guallel suak hiau hi. Ahih hangin amakai pi U Ne Win in gen leh pen, amah pen gam leh minam aa dingin a deihsak mahmah, a vei penpen ahihna pen gen den in khiam tuan vetlo hi. Tuni dongmah in a tupa ahi Zwe Ne Win in a ma pu pen gam leh minam it mahmah a deihsak mahmah in gen tanghtangh lai hi. 1962kum in galkap thatawh thu neihna khempeuh a laksak nangawn zong pen, gam sung buai theih ding, Belpawl gam a ki phelkhap theih na ding panin amah in ahonkhia in amah leh amah ki gen den hi.
U Ne Win a kiat khit, gam uk dinmun ala ahi galkap kumpi (1988- 2015kum) in zong, amau pen gam sung buaina pan in ahonkhia leh tavuan a la dan in ki gen den uh hi. Amau teng mah in gam ukna vaipuak teng la uh a, U Ne Win hun lai sangin suksia toto zaw lai hi. Gentehna pak in U Ne Win hun lai in College sang te, Engineering sangte en leng, hoihtak in College sangkhat te pen pilna siamna taktak nei takpi uh hi aa, galkap uk hun dan in amin bek in Collge kahsak hisam lo hi(gamvai, suakta takin thu ngaihsut theih na tawh kisai laisin na, thu theihna bel khak cip). Tua hun sungin Zomi galkap mang tampi om in Zogam ah amau teng mahin makaipi sem uh hi. Ahih hangin 1988khit ciangin tua bang dinmun a om nawn vetlo cih theih phial ahi hi. Minam leh biakna bulphuh in Kawl kumpi in a gam mite deidan tiltel hi. Amau Kawl minam, amau Kawl biakna aa ding paulap in minam dang biakna dangte deidan cip uh hi. Ahih hangin tua aminam itna a biakna itna in a Kawl minam leh biakna aa dingin malkhat zong phattuamna pia hetlo in, tua hangin Mualtung mite leh leitung bup phial in hih galkap makaite lipkhap zaw sop uh hi. Amau minam leh a biakna uh a itna hangin Mualtung mite tungah ki deidan gawpna, simmawh  bawlsiatna, ki neu etna bek piangsak hi.
Tua leh hih Galkap te’ a kalsuan zia uh pen minam leh biakna itna taktak hi ci-in na ngaihsun hiam? Amau leh amau in bel minam leh gam leh biakna a itte hi ung ci kha ding hi. Ahih hangin amau leh amau mahmah akikhem uh ahi hi. A taktak in amakai te in amau thuneihna min leh za akip theihna dingin na a semsem te ahi zaw uh hi.
Tu laitak Kachin gal maitang hangin a ki mu thei Kawlmi te’ a langlek minam itzia
Kachin gam pen suangeng(Jade) leh sing manpha tampi tak apiangna gam khat ahi hi. KIO te in 1960kum pawl pan in kumpi langdo in amau leh amau suakta takin thuneihna aneih na ding hanciam uh hi. Kawlte makaih galkap te in tuni dong mah kilem na bawl dingin a zawn bang buang napi uh in, KIA te abei mang na dingin nak hanciam mahmah uh. Thaupi, gal vangleng cih ciang dong zangin KIO a beimang na dingin nawt uh hi. Hih gal kido na ah Kawlmi gam makaite leh CSOs te, khangham khangno pilna neite nangawn ii muhna pen lamdang mahmah hi. Hih bangin zawhtawh gawp in thu theilo mipi te a nawtgawp uh pen Kawlmi a tam zaw in hoih sa leh gum veve mawk uh hi. Ki lawmlo lua liang ahih manin ka gum uh hi a cilo bek mah uh hi in, a hoih lohna a deihlohna genkhia lo uh ahih manin hoih a sa uh ahi hi. Hih pen Kawlmi a tamzaw ii lungsim puakzia, minam itzia leh mualmi te amuh zia uh kici thei hi.
A langlam ah nuntak zia aki bang Mualtung mite tengin Kachin te’ thuakna te na sakpih, lunghimawh pih uh hi. A taktak in Kawlmi te leh Mualmi te amimal in aki itlo aki hua hi hetlo hi. Suahtakna ngah cil Belpawl gam tualgal a khauhpai mahmah laitak in nakpi takin Belpawl gam a honkhia pen Kachin leh Zomite hizaw lai hi. Bangmun koi mun ah khial hiam cih leh, makai masa panmun anei te in Belpawl gam sunga a teng gam mite khempeuh, deidan na omhetlo in ki it ki pumkhat sak ding lamsang tawh na kalsuan pih masa khalo uh hi. Kawlmi te bekbek ii hamphatna, Kawlmi te ii biakna cih bangin amau minam khat ii angsung hamphat dingin zawhthawh thu tawh Mualtung mite na tuam bawl na deidan bawl uh hi. Sang aa kisin tangthu but te ah Kawl kumpite thu kisin in, Mualtung mite tangthu Munltung mite’ kumpi te thu kisin vetlo hi. Kumpi zum khak ah Kawl biakna nithupi te bek kikhak in mualtung mite ngeina ni thupi te ki awlmawh saklo vetlo hi. Minam khat aa dingin a thupi pen ahi lai nangawn, Mualtung mite in amau leitang amau sangin te ah, sang hun sungin kisin sak nawnlo hi.( tunai ciangin damdam in ki sinsak kik dingin ki vaihawm). Tua in gam mite sungah sunglam liamma aguanguan hi in, Kawlmi te in ko inn ko gam hi ci-in ki inntek sak mahmah uh hi. Mualmi te in lah a kipawl khawm Belpawl gam ahih manin ko zong inntek hi ung ci-in in a ki it hialhial ding kim lai hih minam nihte ki tawngtawng mawk uh hi
Arab lam a Muslim gamte leh nitum na lam gamte
2001kum 11th Sept in, Osama Binladin’ gelna tawh migilo te in USA gam aa om, World Trade Center pipen vanleng tawh anawk ciangin leitung bup lauthawng in hong khanglo sak hi. Mipil te zong a cihna ding theilo in a lu khuat kei uh hi. Tua thu paulap in migilo teng a nawt mang dingin USA te in Iraq ah lut in, Afaganistan ah lut in mi gilo te leitung panin a bei mang nangin hanciam uh hi. Tua khit zawh Middle East lam buaina pen veng zo nailo in tuni dongin ki zom toto suak hi. Tu laitak in mi khempeuh in, nitumna gamte or Christian or Biakna dangte leh Muslim te akl Arab mite kilem lo hi ci-in ki gen ziauziau kha thei hi. Hih Muslim te pen a gilo ngiat minam, a biakna limlim in mithah ding haksa sa lo in, Christian te tawh, Mankang te tawh, Jews te tawh, a kim a pam biakna dang khat peuhpeuh tawh, USA te tawh akilem thei ngiatlo minam leh biakna neite hi ci-in mi tampi tak in lipkhap phial mawk hi.
Ahih hangin Muslim te’ makaih Ottoman Empire (1299-1922) in kum 600 sungbang Europe gam nisuahna lem, Africa, Middle East tengah a thahat mahmah hun sungin, buaina tuamtuam om himah ta se leh, Muslim leh biakna dangte buaina, Muslim leh Jews te buaina, Arab te leh minam dangte kikal buaina cih dingin a nak suksia lua buaina om lo in, Ottoman Empire nuai ah nuamtak in teng khawm thei uh hi. Leitung ah Muslim gam a lianp pen Indonesia te na hi citciat a, agam sungah minam te, biakna dangte tawh na teng khawm hithiat thei veve uh hi. Malaysia zong tua bangmah ahi hi. Hih gamte ah pen Leitung mihing ngeina khat ahi a tamzaw te in a tawmzaw te nopneh deuh cih ciang bek buaina om hi kici thei hi. Muslim gamlian khat mah ahi Turkey mahmah zong pen ki-ukna lam ah Liberal Democracy tawh a kalsuan, apicing leh a khangto mahmah gam khat ahi hi.
Arab gamte’ buaina ahang thupi khat, AL-Qaida
Arab gam makaite leh kumpi te pen mipil thuthei vive hi in, leitung aa amin thang Oxford, Cambridge leh galkap lam ah Sanhurst cih dan te pan in sang man vive ahi uh hi. Arab kipawlna gam 22 sung pan gam 2 khawngbek pen kitelna tawh akah makaite’ uk hi in, a dangteng pen kumpi leh amau ut tantan a sem, gam makaite ukna gamte na hi citciat hi. Galpi nihna khit suahtakna angah ngeingai khit uh teh amau leh amau kimakaih in a gam uh a kalsuan ciangin, lem hetlo in, uk theilo vaihawm theilo uh ahihmanin a gam khantohna khawl in a kiamsuk zaw phial zong om hi. Tua laitak in nitumna gamte khantoh cihtak in khangto uh a, tua amuh uh ciangin mimal or gam makaite lungsim ah amau tungpan in a khantoh nate sin ding, a lemlo makaihna leh sumbawlna ziate puah ding cih lam sangin no nitumna lamte sangin a pil masa zaw, a khangto masa zaw hi ung cih peuhtawh a kihihsakna bul phuh in om lianluan uh hi.
Tua kawmkal ah Arab gam makai kumpi te leh amihau te kikal ah zong gamvai akal suanzia deih a bat lohna hangin kilem lohna ki behlap semsem hi. Gentn: Saudi Arabia kumpi te leh America gam kumpi te in khut kilen in a vaihawm a sep khop uh ciangin, alang khat ah Saudi Kumpi te kalsuanzia dik asa lo Osama Binladin leh apawlte in lampi manlo tawh buaina apiang na dingin hong hanciam uh hi. Ama huahna zangin Al-Qaida cih biakna a ultung sak kipawlna tawh American te muhdahna gen aa, American te in ih gam leh ih biakna hong suksiat ding hi ci-in minam leh biakna paulap in a khangno tampi tak zawlzo uh hi. Tua khangno te in a nuntakna uh kipia in biakna hangin a sihngam na dingin hangsan sak gawp hi. Middle East buaina, America or nitumna gamte a muh dahna cihte pen ataktak in Saudi Arabia gam vai buaina, a gam uk kumpi te leh a gam aa mihau pawlkhat te’ kilemlohna pan in hong kipan khia hi ci-in Fereed Zakaria in Future of Freedom cih laibu sungah gen hi.
Biakna bulphuh Arab gam phutnuam, ISIS
Tua Iraq gam ah buaina tawh kizom to in ISIS ci-in Muslim kipawlna khat hong thakhauh mahmah leuleu hi. A ngimna uh pen Middle East ah Muslim gampi khat phut ding cih hi in, amau biakna sanzia a sanglo mi khempeuh that mang ding cih sanzia nei ta leuleu uh hi. A Muslim veve amau sanzia a sang theilo, a mau paizia athukim pih lote nangawn cikzia hetlo in a gawlpan in tan ngam zen uh hi. Amau pen biakna leh a Pasian aa dingin nasem a si ngam ci-in kipak leh hansan mahmah uh hi. Ahih hangin a Pasian aa dingin nasem hi hetlo uh hi. Middle East aa gamte ah lah kumpi sem theilo ding uh, makaih theihna thu neih theihna nei theilo dinguh ahih manin amau thuneihna a neih theih na dingin Muslim gam khat a phut nuam sumhau mitei makai pawlkhat’ gelna leh gamvai akimawlna uh sungah a kia kha uh, gamvai akimawl pawlkhat ii khutzat na hi zaw gige uh hi.
Tua ahih manin Arab gamte ii ki ukna zia kikhel in mi khempeuh deih ki ukna tawh a kalsuan uh hi zenzen leh hih bangin langbawl langpanna abei pah kei zongin tampi hong bei pah ding hi. Tua khit ciangin sum bawl paibawlna hong khangto in, a gam uh hong nuam mahmah peuh leh, hih bangin a uanglua minam leh biakna itna te zangin kuamah in gam buaina dingin na sem nawnlo ding hi. Tua dan in kuamah in kumpi lehdo gawp lo in, pilna leh suaktak takin gamvai kimawl thei peuh leh uh hih bangin thautawi in biakna paulap in gamvai kimawl kul nawnlo ding hi. Tua gamvai kimawl te in minam vai tawh a kimawl kei nak uh leh a vallua minam leh biakna itna te hong bei toto lel ding hi. Tua ahih manin Middle East aa buaina taktak pen minam leh biakna taktak hilo in, gamvai lungkim lohna leh a gam khantohna in nitumna gamte a bat zawhloh hang, lamkhat pan gen leng Gamvai leh agam sumbawl paibawlna a lemloh hang ahi hi.
Singapore gam ah  minam biakna tampi tak kilem takin teng khawm
Singpaore pen gam sung buai theihna ding ahang tam mahmah ahih lam pen gam makaite in tellua ahih manin amasa in minam vai, biakna vai ah Policy thupi khat na kiplet masa uh hi. Tua policy pen“Minam, biakna, ngeina ki deidan lo in, gam leh mipite’ nuntak khuasakna a khantohna ding bek maingat in na sem khawm ding” cih ahi hi. Singapore gam sungah Sen(Chinese)minam 74%, Malay 13.4%, Indian 9.2% , Eursian leh a dang minam 3.3% cih bangin a teng khawm ahi hi. Biakna lam ah Buddist 33.2%, Christian 18.8%, Islam 14%, Hindi 5%, Tao leh Folk Religion 14% leh adang 18%  teng pen biakna upna kician a neilo, cih bangin tengkhawm ngeingai uh hi. Hih teng a kilem loh in, hih gam khangto lo ding hi cih pen Singapore gam makaiten na tel mahmah uh hi. A gam in pautang (Common Language) dingin Manglai mangpau zangin nasepna, sumbawlna leh kumpi zumte ah Manglai ki zang hi. Amau gam mite pianpih pau leh ngeina abei lohna dingin Chinese, Malay leh Tamil laizong official lai in ciamteh  veve uh hi. Gtn; Bus leh Meiling tung te ah lamlahna (sign, advertisement) te ah Manglai, Sen lai, Malay lai, Tamil (Indian) lai tawh namli in at diudeu lel hi. Mun la tuam, sum bei tuam mahmah kha ding hi. Ahih hangin, tua bang aa ahih tanghtanghna hang mahin minam vai kibuaina, ki telkhialhna tawm mahmah hi. Mipite in Kumpi makaite leh a makaihziate a muanna khauhsak semsem ahih manin sum bei tak mahmah na hi mawk hi.
Sang naupang te in Manglai ban ah Chinese, Malaly leh Tamil lai ci-in hih minam official lai te sung pan khat teitei sinloh phamawh hi.  Minam khempeuh in amau lai amau ngeina te amangthang lohna ding, kepcing theihna ding deihna ahi hi. Tua bek thamlo in a tunga minam Percentage zui in inn zong hawm uh hi. Gtn; Housing Block khat ah inn 100 bang aom ahi leh,  atunga minam Percentage zui in, Chinese ten in inn khan 74 lei thei, Malay ten inn khan 13 lei thei cih danin hawm in agam mi khempeuh ii a kizopna a kihual nang, minam khat leh khat kikal ki itna ki telsiamna a khang nangin gel in, kician takin vaihawm uh hi. Tua hang mahin in zong, suahtakna angah khit zawh 1969kum in khatvei bek minam vai in buaina om aa, tua nangawn zong Malaysia gam aa thupiang aki zom kha hi bek hi. Tunai 2013kum Little India vengah buaina om aa, ahih hangin minam bulphuh buaina hi lo hi.. Hih Singapore te paizia en le hang, minam leh biakna cih te hangin a kitawngtawng akilem thei ngiatlo cih bang omlo ahihna kilang mahmah hi. A makai a uk kumpi te in koi ci makaih koici paipih cih tungah a kingah linlen hi mawk hi.
Leitung gamvai khuahun a nawngkai sakthei minam itna tungah Mipilte muhna
Gamvai ah mipil leh laibu hoih tampi a at Fracis Fukuyama in The End of History acih laibu sungah, “Liberal Democracy (A lekkim suakta takin ki-ukna) adem zo ding a nawngkai sakzo ding ahi Fascism and Communism a kiat khit ciangin, adang a nawngkai sak zo ding gamvai ngaihsutna (ideology) a om dinghiam ci-in amah leh amah ki dong hi. A val lua biakna pai zia leh a uanglua lua minam it na pen mailam ah Liberal Democracy a nawngkai sak zo ding thute ahi kha tam “ ci-in gen hi. Lam khat pan gen leng, leitung ah daihna leh suakta takin nuntak khuasakna a nawngkai sak thei ding pen Biakna vai ah uang luatna, minam itna vai ah a uanglua te in nawngkai sak thei ding hi a ci hi hi. Poland minam tangthu kansiam khat in “A picing nailo Democracy gam khat aa dingin a vallua minam itna bulphuh kalsuan nate pen, Democracy a picing nangin a nawngkai sak tawntung thei ding thu bulpi hi thei den hi” ci-in na gen ngei hi. Fareed Zakaria acih gamvai a kan leh a siam Journalist pa in “Mipi te in a tamzaw thukim (Democracy) zia tawh akitel makaite in, tutna panmun a ngah uh ciangin a thuneihna zangin a thuneihna aliat semsem nangin nasem thei uh hi. Tua dan a sep nangin minam itna, biakna cihte zangin mipi te zangin mipi so sak uh a, mipi panpihna ngah toto sawnsawn uh hi. A cil in Democray zia tawh a kalsuan ahih hangun damdam in khat bek thu neihna gam, a nungtolh gam, hong suak uh hi. Hih bang ahih theihna pen a gam mite mahmah, a makai ding uh vote piak theihna a nei mipi te mahmah in a sia apha a lekkim nuntak khuasak na leh ngaihsut zia a neih nailo hang zong hikha thei hi, mipi picing peuhleh akilawm a siam taktak ding makai tel thei ding uh hi. Lam khat pan gen leng, tua bangin a picing khin mipi sung panin hong piang khia makaipa pen zong makai picing khat mah hipah ding hi” ci hi.
Ngaihsut mahmah ding
1)Hih a tungah leitung tangthu ah, gam leh minam itna a ki zatkhialhna, a ki san khailhna te tungtawn in Zomi te in khatvei lungngai kik in ih minam itzia, ih makaih zia te ih kisit kik ding thupi ding hi. Germany te bangin Hitler ii gamvai minam vaite a ultung  saklua makaite ih zuih khak loh na dingin kidawp huai mahmah hi. Yugoslav aa Serbia gam makaite bangin, Serbia mite thuneihna ukna a kip leh aliat semsem na dingin, a mau sangin a thanem zaw a citawm zaw minam dangte a neng niam,  Serbia gam makaite’ khailhna panin pilna la in kidop huai mahmah hi.
2)Mahatma Gendhi leh U Aung San a suamlum te zong amau leh amau pen gam leh minam a khualna a itna mah bulphuh in a suamlum uh ahi hi. Hih bangin a gamh tat te pen a taktak in gam leh minam leh biakna pen amau bek in a it leh akem kisa kha uh ahi hi. A makai amipil te in gam, minam leh gam mite’ hamphat na ding bek a khual na hangin picing tak in a nasep na uh, a hawmthawh mawkmawk kha uh ahi hi. Tua bangin minam itna hangin ih gamtat khak loh ding leh, a ta khial kha a om leh zong hoihtak in ki kham ding pen mimal kim ii tavuan ahi hi.
3) Belpawl gam makai Kawlmi te bangin thunei thahat minam lian ahihna metbawl in, amau minam amau biakna amau angsung bek phattuamna dingin avaihawmte pen khial mahmah uh hi. Tua hangin tualgal kum 70 sung piangkhin ta hi. A paikhial angsung khual lua minam itna hangin, tu in Kawlmi te leh mualtung mite kikal ah ki telkhialhna lianpi om hi. Tangthu manlo tampi te hangin Kawl mite in Belpawl gamah Muanltung mite sangin ki inntek sak zaw uh hi. Belpawl gam cih mah bangin gam tampi kigawm khawm aa a ding hi napi in, amau mimal a tam zaw Kawlte in zawhthawh thutawh minam neute a deepgawp a nopneh gawp, a simmawh gawp uh pen, tangthu ah a bei ngeilo ding leh a lipkhap huai in kiciam teh khin ta hi. Tua bang kalsuan zia pen Zomite leh a khangto nuam minam te in zat vetloh ding thupi hi. Singapore gam kumpi te kalsuan zia te etteh theih ding thupi hi.
4) Gam mite in muanna taktawh makai dingin a tel gam makaite in, amau a kipia thu neihna te zangin amau thu neihna a kip semsem nangin lampi tuamtuam tawh sem kha thei uh hi. India, Africa gamte, Latin America gamte ii gamvai thute en leng tampi kimu thei hi. Tua bang te in gam khat aa dingin nakpi takin kiamsukna piangsak hi. Mipil khat in tua dan gamtatna te pen “Sun tangpi in a ki buluh Democracy gam te” na ci ngiat hi. Tua bangin a buluh makaite ihih khakloh ding, a buluh makaite apanpih ih hih khak loh ding thupi ding hi.
5) Fareed Zakaria genna ah, nitumna gamte in Liberal Democracy (a lekkim suakta takin ki-ukna) tawh picing takin a kalsuan theih dingin hun zawtpi mah na la uh hi. Gammi te sungah a lekkim thu khinkhai theihna, suahtakna te a om khit ciangin Democracy ki-ukna zong, Liberal Democracy hi thei pan hi. Tua Liberal Democracy mah in a gammi te tungah lungnop suaktakna pia kik leuleu hi. Tua ahih manin thu khinkhai theihna anei mipi, suaktakna a thupi sak mipi te hangin Liberal Democracy pianga, tua Liberal Democracy ki-ukzia mah in gam mite tungah lungnop suahtakna, a lekkim ki-ukna pia kik leuleu hi ci hi.
Gam khat a khantohna ding, a mipite in a lekkim thu khinkhai theihna a neih na ding, mi dang khat ii  sanzia leh ngaihsutna zahtak sak theihna ding, mimal khatciat ii suahtakna thupit sak in  a zahtak theihna ding pen, tulaitak thuneihna anei gam makai, pawlpi makaite, kipawlna makaite’ makaihzia tungah ki nga sitset hi.Tua bangin mipite in thu leh la khinkhai thei in a lekkim thungihsutna hong nei uh leh, thu hong khual ding uh a, tua in na makaih ahi na gam na minam na pawlpi hong picing sak in hong cidam sak ding hi. Tua a cidam gam leh gam mite, pawlpi mite, kipawlna sunga mite’ picinna in amau amakiah ding mi picing makai hoih ding hong telkhia siam ding uh hi. Tua a kitel makaipa in gam leh minam pawlpi ki-ukzia paizia ding ahoih penpen amau tawh a kituak penpen hong thei ding hi. Hih bang dinmun pen USA te, Europe gam liante na tungkhinta uh hi. Zomite zong amau dinmun ih tung zawh nangin tu in hanciam in kipat hunta hi.
Makaite aw ( Gam makai, minam makai, pawlpi makai, innkuan kipawlna makai), no thugen bangbang  a um, a sia  leh pha te khinkhai theihna dingin pilna thupom zia a kicing zo taktak lo, na mipih na innkuanpih na biakna pawlpi mite, ih koici makaih kha mawk hiam? Lungngai in a kisit kik zelzel dingin itna tawh kong zawn hi.
A tunga gamte ii tuahkhak thute en kik khinkhai ki hi leng,  gamvai ah mipil khat ii kammal pen a man mahmah ahi hi. Aman bangci hiam cih leh;
“Ih Minam, Ih Gam, ih biakna te itna tawh ih veina pen thupi mahmah hi. Ih it ih vei loh a phamawh thu ahi hi. Tua ih itna tungtawn in ih sep khaitna ah a hoihlam vive tawh ih kalsuan ding thupi aa, tua in ahoih vive mah hong gah khia ding hi.  Ahih hangin tua ih itna hangin siatna buaina ki muhdah ki tawt kisel gawp in, ki thahna dong apiang sak ahih zenzen leh tua itna it veina pen a sawitai minam, gam leh biakna itna kici hi”

Lungdam
Khup Lian Thang

Ref: The Future of Fredom, Fareed Zakaria
       :Kawlgam gamvai et kikna (1948-1988). U Kyaw Win

Thursday, May 19, 2016

Government System of Union of Myanmar

Kawlgam Kumpi Kilamzia

               Gam Ki-ukzia(government system) ahih leh presidentialism cipong uh hi. Ahizongin, presidentialism kumpi ki-ukna azang USA te khong tawh lah kibang lozel hi. USA gamah gambup makaipi(the president of the United States of America) in gambup innpi(congress) ii thukimsa khat ama thuneihna(veto power) tawh hemkhia(kantan) thei hi. Tuabanah, gambup innpi(congress/house of representative&senate) kigawm sehli suah sehthum meetang(vote) aval nak leh gambup makaipipa(president) thuneihna(veto power) nial theihna thuneihna neizel uh hi. Kawlgam kumpi ki-ukzia bel presidentialism hizo tataklo-in pseu-do presidentialism ciangbek hi ci’n gamthu lamsang thukhunsiam(consititutionalist) ten gen uh hi. Cihnopna ah, presidentialism tatak hilo-in alangciang(quasi) bekhipan hi.

                    Tuabanah, gambup innpi(union parliament) ii thukimsa thukhun khat pen gambup makaipi(president) in ama thuneihna tawh hepkhiat theihna thuneihna(veto power) gambup thukhunpi(constitution) in phallo hi. Athu kim kei leh suaikailo( no signature) thuhlo ding cih ciang bek hi.



                Ahizongin, gambup thukhunpi in gambup innpi(union parliament,amyotha hluttaw+pyituh hluttaw) ii bawlsathukhun(law) khat pen gambup makaipi(the president of republic of the Union of Myanmar) in mawhpuak lakna(the president is accountable for union parliament) ci ahih manin, banglo khat thunawngkai om leh gambup makaipi in mawhpuak lakna(accountability) neilai hi.Apiandang leuleu khatah, gambup makaipi(president) pen gambup innpi(union parliament) in muanlohna leh deihlohna tawh mawhmatna thusunna(vote of no confidence) aneih uh hangin amau deihloh mawhpaihna tawh gambup makaipipa(president) mawk khawlsak theilo bilbel zel uh hi.

                        By: Bob Tuangpi

Thursday, May 12, 2016

Why No Success in Learning Shan Literature and Script

ရွမ္းစာေပသင္ၾကားေရး ႀကိဳးပမ္းမႈ ဘာေၾကာင့္ မေအာင္ျမင္ခဲ့သလဲ (အပိုင္း – ၂)
Shan Script

၁၉၆၂ ခုႏွစ္၊ မတ္ ၂ ရက္ေန႔တြင္ ျမန္မာႏိုင္ငံ၌ အစိုးရ အေျပာင္းအလဲ ျဖစ္ခဲ့သည္။ ရွမ္းျပည္နယ္တြင္လည္း ရွမ္းျပည္နယ္ အစိုးရအား အဖြဲ႔ဝင္ ၅ ဦးပါေသာ ရွမ္းဦးစီးအဖြဲ႔ျဖင့္ အစားထိုးခဲ့သည္။ ေတာ္လွန္ေရးေကာင္စီေခတ္ (၁၉၆၂-၇၄) ရွမ္းဦးစီး အဖြဲ႔ဝင္မ်ားမွာ ဥကၠ႒အျဖစ္ ဦးထြန္းေအး၊ အဖြဲ႔ဝင္မ်ားအျဖစ္ ဦးေက်ာ္ေဇာ၊ ဦးအုန္းေဖ၊ ဦးတင္ကိုကို၊ အေရွ႕ပိုင္းတိုင္းစစ္ဌာနခ်ဳပ္၊ တိုင္းမႉး ဗိုလ္မႉးႀကီးေမာင္ေရႊတို႔ ျဖစ္သည္။ ဦးစီးအဖြဲ႔၏ ပထမဆံုး အစည္းအေဝးကို ၁၉၆၂ ခုႏွစ္၊ မတ္ ၆ ရက္ေန႔တြင္ က်င္းပၿပီး ယခင္ ရွမ္းျပည္နယ္ အစိုးရ လက္ထက္က မၿပီးျပတ္ခဲ့ေသာ ရွမ္းစာသင္ၾကားေရး ကိစၥကို ေဆြးေႏြး၍ ရွမ္းအမ်ားစု ေနထိုင္ရာ ေဒသမ်ားရွိ ေက်ာင္းမ်ား၌ ရွမ္းစာကို စိတ္ႀကိဳက္ ဘာသာရပ္အျဖစ္ ျပ႒ာန္းရန္ ဆံုးျဖတ္ခဲ့သည္။ ဤဆံုး ျဖတ္ခ်က္ကို ၁၉၆၃-၆၄ ပညာသင္ႏွစ္မွ စတင္၍ အေကာင္ အထည္ေဖာ္ရန္ ပညာေရးဌာနသို႔ ၫႊန္ၾကားစာပို႔သည္။ ႐ွမ္းဦးစီးအဖြဲ႔၏ ဆံုးျဖတ္ခ်က္ကို အေကာင္အထည္ ေဖာ္ရန္ ပညာေရးဌာန အေနျဖင့္ ရွမ္းစာမူသစ္ႏွင့္ မူေဟာင္း ၂ ခု အနက္ မည္သည့္စာျဖင့္ သင္ၾကားရမည္ကို ဦးစီးအဖြဲ႔ ထံျပန္၍ အစီရင္ခံသည္။ မူေဟာင္းႏွင့္ သင္ၾကားပါက သင္႐ိုး စာအုပ္မ်ား ရရွိေရးအတြက္ ျပင္ဆင္ရမည္ ျဖစ္ေၾကာင္းကိုလည္း တင္ျပသည္။ အထက္ပါ ရွမ္းဦးစီးအဖြဲ႔၏ ဆံုးျဖတ္ခ်က္သည္ ရွမ္းစာမူကြဲ ၂ ခုျဖစ္သည့္ မူေဟာင္းႏွင့္ က်ားေခါင္းစာေခၚ မူသစ္တို႔ အၾကား အျငင္းပြားစရာ စတင္ျဖစ္ေပၚလာသည့္ အေၾကာင္းရင္း ျဖစ္သည္။ ေစာ္ဘြားမ်ား လက္ထက္က တီထြင္ခဲ့၍ ၁၉၅၅ ခုႏွစ္၊ ဇြန္ ၃ ရက္ေန႔တြင္ တရားဝင္ ရွမ္းစာအျဖစ္ အသိအမွတ္ျပဳခဲ့ေသာ က်ားေခါင္းစာကို ရွမ္းဦးစီးက လက္မခံႏိုင္။ ထို႔ေၾကာင့္ ၁၉၆၆ ဧၿပီ ၂၁ ရက္ေန႔တြင္ ရွမ္းဦးစီးအဖြဲ႔က ရွမ္းစားသစ္သည္ တတ္ကြ်မ္းသူ မရွိေသာေၾကာင့္ ရွမ္းဦးစီးအဖြဲ႔က ရွမ္းစာမူသစ္ကို ပယ္ဖ်က္သည္၊ ရွမ္းစာမူေဟာင္းကို ႐ံုးသံုးစာ အျဖစ္ အသိအမွတ္ ျပဳသည္ဟု ေၾကညာခ်က္ ထုတ္ျပန္သည္။ ရွမ္းစာမူသစ္ကို လက္မခံႏိုင္သည့္ အေၾကာင္းရင္းမွာ ရွမ္းဦးစီး အဖြဲ႔ဝင္မ်ားသည္ ပေဒသရာဇ္စနစ္ကို ဆန္႔က်င္ခဲ့သူမ်ား ျဖစ္သျဖင့္ ေစာ္ဘြားမ်ား အတည္ျပဳခဲ့ေသာ ရွမ္းစာမူသစ္ကို လမ္မခံႏိုင္ျခင္း ျဖစ္သည္။ ရွမ္းဦးစီးအဖြဲ႔ ဥကၠ႒၏ မိန္႔ခြန္းတြင္ က်ားေခါင္းစာ (ရွမ္းစာမူသစ္) သည္ ပေဒသရာဇ္ ေစာ္ဘြားမ်ား လက္ထက္က တည္ထြင္ခဲ့ေသာစာ ျဖစ္ေၾကာင္း၊ ျမန္မာ့ဆိုရွယ္လစ္ လမ္းစဥ္သည္ ပေဒသရာဇ္စနစ္ကို ဆန္႔က်င္သျဖင့္ ရွမ္းစာမူသစ္ကို အသံုးျပဳျခင္းမွ ပိတ္ပင္ခဲ့ရေၾကာင္း ေျပာၾကားခဲ့သည္။ ရွမ္းစာ မူသစ္ႏွင့္ မူေဟာင္း ျပႆနာေၾကာင့္ ရွမ္းျပည္နယ္ ေက်ာင္းမ်ား၌ ရွမ္းစာ မသင္ရေသာ္လည္း ေတာ္လွန္ေရး ေကာင္စီ အစိုးရ လက္ထက္ (၁၉၆၂-၇၄) တြင္ ျမန္မာႏိုင္ငံ စာမတတ္သူ ပေပ်ာက္ေရး စီမံကိန္းအရ တကၠသိုလ္ ေက်ာင္းသားမ်ား ဦးစီး၍ ေႏြေက်ာင္းပိတ္ရက္မ်ားအတြင္း ျမန္မာႏိုင္ငံ ေက်းလက္ေဒသမ်ား သို႔သြားေရာက္၍ “အ” ၃ လံုး သင္တန္းမ်ား ပို႔ခ်ခဲ့သည္။ တကၠသိုလ္ႏွင့္ ေကာလိပ္မ်ားရွိ ရွမ္းတိုင္းရင္းသား စာေပႏွင့္ ယဥ္ေက်းမႈ ေကာ္မတီမွ ရွမ္း ေက်ာင္းသားမ်ားကလည္း ေႏြရာသီ ေက်ာင္းပိတ္ရက္မ်ားတြင္ ရွမ္းေက်းလက္ ေတာရြာေဒသမ်ားသို႔ သြားေရာက္ကာ “မ” ၅ လံုး သင္တန္းမ်ား ဖြင့္၍ ရွမ္းစာကို သင္ၾကားေပးသည္။ က်ားေခါင္းစာေခၚ ရွမ္းစာမူသစ္ျဖင့္ သင္သည္။ ရွမ္းစာမူသစ္ကို လက္မခံႏိုင္ေသာ ရွမ္းဦးစီးအဖြဲ႔က ရွမ္းျပည္နယ္ ေက်ာင္းမ်ားတြင္ ရွမ္းစာမူေဟာင္းကို ျပ႒ာန္းစာ အျဖစ္သင္ၾကားရန္ စီစဥ္ေနစဥ္ ရန္ကုန္၊ မႏၲေလး တကၠသိုလ္မ်ားႏွင့္ ေတာင္ႀကီးေကာလိပ္တို႔မွ ရွမ္းစာေပႏွင့္ ယဥ္ေက်းမႈ အသင္း ကိုယ္စားလွယ္ ရွမ္းေက်ာင္းသားမ်ားသည္ ရွမ္းဦးစီးအဖြဲ႔ ဥကၠ႒ႏွင့္ ေတြ႔ဆံုၿပီး ရွမ္းစာမူသစ္ (က်ားေခါင္းစာ) ျဖင့္ သင္ၾကားခြင့္ ျပဳရန္ ေတာင္းဆိုၾကသည္။ ၎တို႔သည္ ျမန္မာ့ဆိုရွယ္လစ္ လမ္းစဥ္ပါတီ ဗဟိုေကာ္မတီႏွင့္ပါ ေတြ႔ဆံု၍ ရွမ္းျပည္နယ္၌ ရွမ္းစာမူသစ္ျဖင့္ သင္ၾကားခြင့္ရရန္ တင္ျပခဲ့သည္။ ထို႔ေၾကာင့္ ရွမ္းဦးစီးအဖြဲ႔သည္ ၁၉၆၉ ခုႏွစ္ ဇန္န၀ါရီ ၁၃ မွ ၁၅ ရက္ေန႔ အထိ ေတာင္ႀကီးၿမိဳ႕၌ ရွမ္းစာေပ ညီလာခံႀကီး တခုကို က်င္းပခဲ့ၿပီး ထိုညီလာခံသို႔ ရွမ္းျပည္ၿမိဳ႕နယ္ အသီးသီးမွ ရွမ္းစာေပ ပညာရွင္ ကိုယ္စားလွယ္မ်ား၊ ကခ်င္ျပည္နယ္မွ ရွမ္းကိုယ္စားလွယ္မ်ား၊ တကၠသိုလ္ ေကာလိပ္မ်ားမွ ရွမ္းေက်ာင္းသား ကိုယ္စားလွယ္မ်ား၊ ရွမ္းသံဃာ အစည္းအ႐ံုးမွ သံဃာ့ကိုယ္စားလွယ္မ်ား၊ ျမန္မာ့ဆိုရွယ္လစ္ လမ္းစဥ္ပါတီမွ တာဝန္ရွိ ပုဂၢိဳလ္မ်ား တက္ေရာက္ခဲ့သည္။ စာေပညီလာခံ အဖြင့္မိန္႔ခြန္းတြင္ ရွမ္းဦးစီးအဖြဲ႔ဝင္ တဦးလည္းျဖစ္ေသာ အေရွ႕ပိုင္းတိုင္း စစ္ဌာနခ်ဳပ္ တိုင္းမႉးက တိုင္းရင္းသား လူမ်ိဳးစုမ်ား အေပၚထားရွိေသာ ေတာ္လွန္ေရးေကာင္စီ၏ သေဘာထားကို ေျပာဆိုခဲ့သည္။ ယင္းေျပာဆိုခ်က္တြင္ တိုင္းရင္းသား အားလံုး၏ ခ်စ္ၾကည္ရင္းႏွီးမႈ မထိခိုက္ေစရန္၊ အစိုးရကလည္း တိုင္းရင္းသားစာေပကို သက္ဆိုင္ရာ ေဒသမ်ား၌ မူလတန္း အထိ သင္ၾကားခြင့္ ျပဳပါေၾကာင္း ပါဝင္သည္။ သို႔ေသာ္ ရွမ္းျပည္နယ္ရွိ ရွမ္းေက်ာင္းသား အတြက္ ရွမ္းစာ သင္ၾကားႏိုင္ရန္မွာ ရွမ္းစာမူေဟာင္းႏွင့္ မူသစ္ (က်ားေခါင္းစာ) အျငင္းပြားမႈ အေပၚ၌ မူတည္လ်က္ ရွိသည္။ အဆိုပါ ျပႆနာအား ေျပလည္ေစရန္ ညီလာခံသို႔ တက္ေရာက္လာၾကေသာ ရွမ္းသံဃာ့ ကိုယ္စားလွယ္မ်ားက ရွမ္းစာ မူေဟာင္းႏွင့္ မူသစ္ ၂ မ်ိဳးအနက္ မည္သည့္ စာကိုမွ် မပယ္ဖ်က္ဘဲ ၂ မ်ိဳးစလံုးကို လက္ခံရန္ ေတာင္းဆိုခဲ့သည္။ ၎တို႔ တင္ျပသည္မွာ ျမန္မာျပည္မ ဘုန္းေတာ္ႀကီး ေက်ာင္းမ်ားတြင္ ျမန္မာသင္ပုန္းႀကီးစာကို ဘုန္းေတာ္ႀကီးေက်ာင္း သင္႐ိုးစာအျဖစ္ သင္ၿပီး အစိုးရေက်ာင္းမ်ား၌ ေခတ္သစ္ ျမန္မာစာကို သင္႐ိုးအျဖစ္ သင္ေၾကာင္း၊ ဤစာေပ ၂ ခု၌ မည္သည့္ ျပႆနာမွ မေပၚေပါက္ခဲ့ေၾကာင္း တင္ျပခဲ့သည္။ ရွမ္းဦးစီးအဖြဲ႔ ဥကၠ႒က ညီလာခံ လာတက္ၾကေသာ ကိုယ္စားလွယ္ေတာ္ႀကီးမ်ားသည္ ရွမ္းစာမူေဟာင္းကို လက္ခံပါက ၎စာကို ေက်ာင္းမ်ား၌ ျပ႒ာန္းရန္၊ အစိုးရ႐ံုးမ်ားႏွင့္ ဆက္ဆံရာတြင္လည္း အသံုးျပဳခြင့္ႏွင့္ တရားဝင္စာ အျဖစ္ အသိအမွတ္ ျပဳရန္ အမိန္႔ထုတ္ျပန္မည္ ျဖစ္ေၾကာင္း ေျပာၾကားခဲ့သည္။ သို႔ေသာ္ တကၠသိုလ္မ်ားမွ ရွမ္းစာေပႏွင့္ ယဥ္ေက်းမႈအသင္း ကိုယ္စားလွယ္မ်ားက ရွမ္းဦးစီးဥကၠ႒၏ တင္ျပခ်က္ကို ပယ္ခ်ၿပီး ရွမ္းစာမူသစ္ (က်ားေခါင္းစာ) ကို ပယ္ဖ်က္သည့္ အမိန္႔ကို ျပန္လည္ ႐ုပ္သိမ္းရန္ႏွင့္ ၎စာကို ေက်ာင္းသံုးစာ အျဖစ္ ျပ႒ာန္းေပးရန္ ေတာင္းဆိုခဲ့ၾကသည္။ ၎တို႔က ရွမ္းစာမူသစ္ ဖ်က္သိမ္းသည့္ အမိန္႔ကို မ႐ုပ္သိမ္းပါက ဆက္လက္ မေဆြးေႏြးႏိႈင္ဟု ဆိုၿပီး ညီလာခံကို သပိတ္ေမွာက္ခဲ့ၾကသျဖင့္ ရွမ္းစာေပ ညီလာခံႀကီးမွာ မည္သည့္ ဆံုးျဖတ္ခ်က္မွ မခ်မွတ္ႏိႈင္ဘဲ ရပ္ဆိုင္းခဲ့ရသည္။ ရွမ္းတိုင္းရင္းသားမ်ား ၎တို႔၏ စာေပသင္ၾကားခြင့္ ရရွိေရးမွာလည္း ဆံုး႐ံႈးခဲ့ရပါသည္။ ရွမ္းစာမူသစ္ (က်ားေခါင္းစာ) ကို လက္မခံေသာ ရွမ္းဦးစီးအဖြဲ႔က ထပ္မံ၍ ရွမ္းစာမူသစ္တခုကို ျပဳစုရန္ ရွမ္းစာ ေကာ္မတီကို ဖြဲ႔စည္းလိုက္သည္။ ဤေကာ္မတီမွ ျပဳစုလိုက္ေသာ ရွမ္းစာကို “ဦးစီးစာ” ဟုေခၚ၍ ဗ်ည္း ၁၉ လံုး၊ အရံဗ်ည္း ၄လံုး၊ သရ ၁၂ လံုး၊ အသံသေကၤတ ၆ ခုျဖင့္ ဖြဲ႔စည္းထားသည္။ ၎ရွမ္းစာျဖင့္ ေက်ာင္းမ်ားတြင္ သင္ၾကားရန္ ဆံုးျဖတ္၍ ရွမ္းစာ သင္ၾကားႏိုင္မည့္ ေက်ာင္းအေရအတြက္၊ ေက်ာင္းသား ဦးေရႏွင့္ ဆရာ အေရအတြက္ တို႔ကို တင္ျပရန္ ပညာေရးဌာနအား ညႊန္ၾကားခဲ့သည္။ ရွမ္းဦးစီး အဖြဲ႔က ရွမ္းစာ သင္ၾကားေရး အတြက္ စီစဥ္ေနစဥ္ ၁၉၇၄ တြင္ ျမန္မာ့ဆိုရွယ္လစ္ လမ္းစဥ္ပါတီ အာဏာရရွိ လာၿပီး၊ ရွမ္းဦးစီးအဖြဲ႔အား ရွမ္းျပည္နယ္ ျပည္သူ႔ေကာင္စီျဖင့္ အစားထိုးဖြဲ႔စည္းခဲ့သည္။ အဆိုပါေကာင္စီအဖြဲ႔ ကလည္း ရွမ္းစာကိစၥႏွင့္ ပတ္သက္ၿပီး ၁၉၇၆ တြင္ ေကာ္မတီတခုကို ဖြဲ႔စီး၍ ရွမ္းစာမူသစ္မ်ားမွ အမ်ားလက္ခံႏိုင္ေသာ မူတခု ေရြးရန္၊ ရွမ္းစာေရးထံုးကို တိတိက်က်သတ္မွတ္ရန္၊ ၁၉၇၇၊ ေဖေဖာ္ဝါရီလကို ေနာက္ဆံုးထား၍ ရွမ္းစာမူသစ္ တခုကို ၿပီးစီးေအာင္ ျပဳစုရန္ႏွင့္ ျပည္သူ႔ေကာင္စီ သို႔တင္ျပရန္ ေဆာင္ရြက္ေစသည္။ ေကာ္မတီမွ တင္ျပေသာ ရွမ္းစာမူအား ရွမ္းျပည္နယ္ ျပည္သူ႔ေကာင္စီက ဧၿပီ ၁၉၇၇ ခုႏွစ္တြင္ ေက်ာင္းမ်ား၌ သင္ၾကားရန္ အတည္ျပဳသည္။ ျပည္သူ႔ေကာင္စီသည္ ရွမ္းစာ ေကာ္မရွင္ကိုလည္း ၁၉၈၀ ခုႏွစ္၊ ေဖေဖာ္ဝါရီလတြင္ ဖြဲ႔စည္းခဲ့သည္။ ယင္းေကာ္မရွင္က ရွမ္းျပည္ ျပည္သူ႔ေကာင္စီ လက္ခံအတည္ျပဳထားေသာ ရွမ္းစာကို လူထုအတြင္းျဖန္႔ရန္၊ ၁၉၈၀-၈၁ စာသင္ႏွစ္အတြက္ ရွမ္းစာသင္႐ိုး စာအုပ္မ်ား ပံုႏွိပ္ရန္၊ လက္ကမ္းစာေစာင္မ်ား၊ ဂ်ာနယ္မ်ားကို ပံုႏွိပ္ထုတ္ေဝရန္တို႔ကို တာဝန္ယူေဆာင္ရြက္သည္။ ေက်ာင္းမ်ားတြင္ ရွမ္းစာသင္ၾကားႏိုင္ရန္ ေက်ာင္းသံုးစာအုပ္ ပံုႏွိပ္ထုတ္ေဝေရးသည္ ပဓာန က်ေသာကိစၥ ျဖစ္လာသည္။ ရွမ္းျပည္နယ္ ျပည္သူ႔ေကာင္စီက အတည္ျပဳလိုက္ေသာ ရွမ္းစာျဖင့္ ေက်ာင္းမ်ားတြင္ ျပ႒ာန္းရန္ ၁၉၈၅ ခုႏွစ္၊ ဇူလိုင္ ၁၈ တြင္ အမိန္႔ စာထုတ္ျပန္သည္။ သို႔ေသာ္ ထိုအတည္ျပဳလိုက္ေသာ စာျဖင့္ သင္ၾကားရန္ ရွမ္းစာဆရာမ်ားအား သင္တန္းပို႔ခ်ရန္ လိုအပ္သျဖင့္ ပညာေရး ဌာနက ၁၉၈၅ ခုႏွစ္တြင္ ရွမ္းစာဆရာမ်ားအတြက္ အခ်ိန္တို မြမ္းမံသင္တန္းကို၊ လား႐ိႈး၊ ေတာင္ႀကီး၊ က်ိဳင္းတံုၿမိဳ႕မ်ား၌ ဖြင့္လွစ္ခဲ့ၿပီး ရွမ္းစာသင္ဆရာ ေတာင္ႀကီး၌ ၄၄ ဦး၊ က်ိဳင္းတံု ၂၂ ဦး၊ လား႐ိႈး ၅၀ ဦး စုစုေပါင္း ၁၁၆ ဦး တို႔ တက္ေရာက္ခဲ့ၾကသည္။ ဤသို႔ျဖင့္ ၁၉၅၀ မွ စတင္ခဲ့ေသာ ရွမ္းျပည္နယ္ေက်ာင္းမ်ားတြင္ ရွမ္းစာသင္ၾကားေရး စီမံကိန္းမွာ ၁၉၈၅ ခုႏွစ္ အထိ အေကာင္အထည္ မေပၚႏိုင္ခဲ့ေပ။ ရွမ္းစာကို အဓိကထား သင္ၾကားေသာ ရွမ္းျပည္နယ္၏ ပညာေရးစနစ္သည္ ေရွးယခင္ကပင္ ဘုန္းေတာ္ႀကီးေက်ာင္း ပညာေရး ျဖစ္ပါသည္။ ဤစနစ္သည္ အဂၤလိပ္တို႔ ရွမ္းျပည္နယ္ကို သိမ္းပိုက္ၿပီးေသာ ၁၈၈၆ မွ ၁၉၂၂ ခုႏွစ္ အထိ တည္ရွိခဲ့ၿပီး၊ ၁၉၂၂ ခုႏွစ္တြင္ ပေဒသရာဇ္ ရွမ္းျပည္နယ္ေကာင္စီကို ဖြဲ႔စည္းေသာ အခါမွသာလွ်င္ ရွမ္းျပည္နယ္၌ အစိုးရ ေက်ာင္းမ်ားကို ဖြင့္လွစ္ခဲ့သည္။ ထို႔ေၾကာင့္ ေက်ာင္းမ်ား၌ ရွမ္းစာ သင္ၾကားေရးကိစၥမွာ ပေဒသရာဇ္ ရွမ္းျပည္နယ္ေကာင္စီ၏ တာဝန္ ျဖစ္လာပါသည္။ သို႔ေသာ္ ပေဒသရာဇ္ေကာင္စီ၌ ပါဝင္ေသာ ရွမ္းေစာ္ဘြား အမ်ားစုက ရွမ္းစာသည္ ဗ်ည္းအကၡရာ မျပည့္စံု၍ တိက်ျခင္း မရွိ၊ ဖတ္မႈ နားလည္ရန္ ခက္သည္ဟု ဆိုၿပီး ၁၉၄၀ ခုႏွစ္တြင္ ရွမ္းစာမူသစ္ကို တီထြင္ျပန္သည္။ ဤစာကို လြတ္လပ္ေရးရၿပီး ၁၉၅၃ ခုႏွစ္မွသာလွ်င္ ရွမ္းျပည္နယ္ အစိုးရက ေက်ာင္းမ်ားတြင္ သင္ၾကားရန္ ဆံုးျဖတ္ခဲ့ သည္။ ထို႔ေၾကာင့္ ေက်ာင္းမ်ား၌ ရွမ္းစာသင္ၾကားေရး ကိစၥသည္ ပထမဦးစြာ ပေဒသရာဇ္ ရွမ္းေကာင္စီ၏ တာဝန္ ျဖစ္ခဲ့ပါသည္။ လြတ္လပ္ေရး ရၿပီးေနာက္ အုပ္ခ်ဳပ္ေရး အာဏာ ရရွိလာေသာ ရွမ္းျပည္နယ္အစိုးရ (၁၉၄၈-၁၉၆၂) သည္ ဒုတိယ တာဝန္ရွိလာပါသည္။ ၎အစိုးရက ရွမ္းစာသင္ၾကားေရးကို ဆံုးျဖတ္၍ အမိန္႔ထုတ္ျပန္ခဲ့ ေသာ္လည္း ၁၉၆၀ ခုႏွစ္ အထိ ေက်ာင္းသံုး စာအုပ္ႏွင့္ ရွမ္းစာသင္ဆရာမ်ား ျပည္စံုစြာရရွိေရး မေဆာင္ရြက္ႏိုင္ခဲ့ေပ။ ေတာ္လွန္ေရး ေကာင္စီအစိုးရ တက္လာၿပီးေနာက္ ရွမ္းဦးစီးအဖြဲ႔က ရွမ္းစာမူေဟာင္းကို ေက်ာင္းမ်ား၌ ျပ႒ာန္းရန္ ေဆာင္ရြက္သည္ကိုလည္း တကၠသိုလ္မ်ား ရွမ္းစာေပ ယဥ္ေက်းမႈအသင္း ကိုယ္စားလွယ္မ်ားက ကန္႔ကြက္ခဲ့သျဖင့္ ရွမ္းစာ မူေဟာင္းႏွင့္ မူသစ္ အျငင္းပြားမႈ ျပႆနာမွာ မေျဖရွင္းႏိုင္ခဲ့ေပ။ ရွမ္းစာ မူသစ္ (က်ားေခါင္းစာ) ကို လက္မခံ ႏိုင္ေသာ ရွမ္းဦးစီးသည္ ရွမ္းစာ မူသစ္တခုကို ထပ္မံျပဳစု၏။ ၎ကို ရွမ္းဦးစီးစာ ဟုေခၚသည္။ တကၠသိုလ္မ်ားမွ ရွမ္းေက်ာင္းသား ကိုယ္စားလွယ္မ်ား ကလည္း မူသစ္မ်ားကို ထပ္မံ၍ ျပဳစုၾကၿပီး ရွမ္းစာသီေပါမူ၊ ေဒသတကာသံုး ရွမ္းစာ ဟူ၍ ထြက္ေပၚလာ၏။ ရွမ္းစာ မူေဟာင္းႏွင့္ မူသစ္မ်ားကို ႏိႈင္းယွဥ္ပါက ရွမ္းဦးစီးစာႏွင့္ ေဒသတကာသံုး ရွမ္းစာမွလြဲ၍ ရွမ္းစာမူေဟာင္း၊ ရွမ္းစာမူသစ္ (က်ားေခါင္းစာ) ႏွင့္ သီေပါရွမ္းစာ မူသစ္တို႔မွာ ျခားနားမႈ အနည္းငယ္သာ ရွိ၍ ရွမ္းစာ မူသစ္တြင္ ဗ်ည္းသရႏွင့္ အသံသေကၤတ တို႔ကိုပို အသံုးျပဳလာသည္ကို ေတြ႔ရပါသည္။ ေရးထံုးမွာ ျခားနားမႈ မရွိပါ။ ရွမ္းစာ မူေဟာင္းႏွင့္ မူသစ္ အျငင္းပြားမႈတြင္ ရွမ္းဦးစီးက ရွမ္းစာ မူသစ္သည္ ပေဒသရာဇ္ လက္ထက္က ျပဳစုခဲ့ေသာ ရွမ္းစာ ျဖစ္သည့္အတြက္ ႏိုင္ငံေရးအရ လက္မခံႏိုင္ျခင္း ျဖစ္သည္။ ဦးစီးအဖြဲ႔ဝင္မ်ား ကိုယ္တိုင္ ရွမ္းပေဒသရာဇ္ကို ဆန္႔က်င္ခဲ့ေသာ ႏိုင္ငံေရး ပါတီမ်ားမွ ျဖစ္ေနျခင္း၊ အာဏာသိမ္းခဲ့သည့္ ေတာ္လွန္ေရးေကာင္စီသည္ ပေဒသရာဇ္ႏွင့္ အရင္းရွင္စနစ္ကို ဆန္႔က်င္ကာ ဆိုရွယ္လစ္လမ္းစဥ္သို႔ ဦးတည္သည့္ အစိုးရျဖစ္ျခင္း တို႔ေၾကာင့္ ပေဒသရာဇ္တို႔၏ ေဆာင္ရြက္ခ်က္မ်ားကို လက္မခံႏိုင္ျခင္း ျဖစ္သည္။ ရွမ္းစာ မူေဟာင္းကို လက္မခံႏိုင္ေသာ ေခတ္ပညာတတ္ ရွမ္းမ်ားက ရွမ္းစာ မူေဟာင္းသည္ အကၡရာအသံ သေကၤတမ်ား မျပည့္စံု၊ ထို႔ေၾကာင့္ စာလံုးတလံုးတြင္ အသံထြက္ အမ်ိဳးမ်ိဳးထြက္ႏိုင္ သကဲ့သို႔ အဓိပၸာယ္လည္း အမ်ိဳးမ်ိဳး ေကာက္ယူႏိုင္သည္။ ထိုသို႔ တိက်မႈ မရွိ၊ သိပၸံနည္း မက်ေသာ ရွမ္းစာကို ေက်ာင္းမ်ားတြင္ သင္ၾကားရန္ လက္မခံႏိုင္ဟု ဆို၍ အျပင္းအထန္ကန္႔ကြက္ၾကပါသည္။ ရွမ္းစာမူသစ္ကို ေက်ာင္းမ်ားတြင္ သင္ခြင့္ မရေသာ္လည္း ေႏြရာသီ ေက်ာင္းပိတ္ရက္မ်ား၌ တကၠသိုလ္မ်ားမွ ရွမ္း ေက်ာင္းသားမ်ား ဦးစီးၿပီး ႏွစ္စဥ္ ရွမ္းျပည္ ေက်းလက္ေဒသမ်ား၌ “မ” ၅ လံုး သင္တန္းမ်ား ဖြင့္၍ ရွမ္းစာကို မူသစ္ျဖင့္ တႏွစ္လွ်င္ တလတာမွ် သင္ၾကားေပးၾကပါသည္။ ႏွစ္စဥ္ ဤသို႔ သင္တန္းမ်ား ဖြင့္လွစ္ခဲ့ရာ ရွမ္းလူငယ္အမ်ားစု ရွမ္းစာကို တတ္ေျမာက္လာၾက ပါသည္။ တခ်ိန္တည္းမွာပင္ ရွမ္းပံုႏွိပ္တိုက္ မ်ားေပၚေပါက္လာကာ ဝတၳဳ၊ ေဆာင္းပါးမ်ား၊ သီခ်င္းစာအုပ္မ်ား၊ စာေစာင္မ်ား ထြက္ရွိလာပါသည္။ ဤသို႔တိုးတက္ျဖစ္ေပၚလာမႈသည္ ေရွး ရွမ္းစာ ယဥ္ေက်းမႈဓေလ့ကို တျဖည္းျဖည္း ေမွးမွိန္ ေစခဲ့ပါသည္။ (ဆက္လက္ေဖာ္ျပပါမည္) (စိုင္းခမ္းမိုင္းသည္ ရန္ကုန္ အေျခစိုက္ သမိုင္းဆရာတဦး ျဖစ္သည္။ ၁၉၇၁ ခုႏွစ္တြင္ မႏၲေလးတကၠသိုလ္မွ သမိုင္းအထူးျပဳျဖင့္ မဟာ၀ိဇၨာဘြဲ႔ ရရွိခဲ့ၿပီးေနာက္ ၁၉၈၈ ခုႏွစ္အထိ မႏၲေလး တကၠသိုလ္၊ ရန္ကုန္ တကၠသို္လ္၊ မိတၳီလာ ေကာလိပ္တို႔တြင္ နည္းျပအျဖစ္ လည္းေကာင္း၊ လက္ေထာက္ ကထိက အျဖစ္လည္းေကာင္း တာ၀န္ထမ္းေဆာင္ခဲ့ၿပီး ၁၉၈၉ ခုႏွစ္တြင္ ဆႏၵအရ အလုပ္မွ ႏုတ္ထြက္ခဲ့သည္။ ႏိုင္ငံျခား တကၠသိုလ္ တခ်ိဳ႕တြင္လည္း သုေတသီ ပညာရွင္အျဖစ္ လုပ္ကိုင္ခဲ့သည္။) Irrwaddy

Saturday, March 26, 2016

Kawlgam A Uk Taktak Kua Hiam?

Nung abeisa 2015 gambup kiteelpi (general election) khit ah gam ukna nei (USDP) leh NLD makaih Kumpi thakte January 2016 sungin aluite tawh panmun kilaihna nei uh a, February 1,2016 akipan mai kum (5) sung gam-ukna / thuneihnate lenin hong makaih ding uh hi. Hih a kilaih ding vai tawh kisai-in kumpi sem laitakte le a gualzo NLD (opposition party,NLD) te kikal ah makaite ahun zui in kimuhkhopna (key player) nei den uh a, lungkim huai takin vaipuak le panmunte kipia tuah dingin thuhoih vive tawh holimna nei den uh hi.


Hih bangin thuhoih lahoih vive tawh akihonate hangun Kawlgam mpite lungdam mahmah in, Kawlgam mai lam nino suak bangin nuntak gimnam kisa ciat hi. Kum tampi sung galkap thuneihna / thaumuk tawh kimakaihna panin, mipite' thuneihna tawh kimaihna/ukna thak ah kilut taktak ta ding suak ahih manin, Kumpi thak asem dingte in zong panmun limtak lak mahmah kisam dinga, tua manin March 2016 kha bei kuan ciangin nasep kipanthei pan bek ding uh hi.

Kumpi Kahthak Dingte In Bang Zah Ciang Kikhelna Piangsakzo Ding Hiam?


 
Hih thu igen ding ciangin, Kawlgam  ii thukhunpi(constitution) neih ngei thum teng igen masak kul ding hi. Kawlgam in (1947 constitution,1974 constitution leh 2008 constitution)gambup thukhunpi(3)kinei hi. Amasa penpen thukhunpi pen upadi siam kawl mipilte leh mualmi mipilte’n aminvawhna vuah, Kawl minamte aituam phattuamna dingin kigelh hi (one group show) ci’n minvawh uh hi. Anihna gambup thukhunpi pen U Ne Win leh a party Burma Socialist Program party gualtung tuanna ding bekin kigelh hi (one party show) ci leuleu uh hi. Athumna tulaitak i zat thukhunpi (2008) leuleu ciangin innkuan khat mimal khat hamphatna ding leh thuneihna ding bekin kigelh hi(one man show) ci’n i neih thukhunpi thumte akantelna pan-un upadi siam ten minvawh liang uh hi. Tua ahih manin hong tung ding kum(5) sung i kuakua in gam makaipi (president) asem zongin gam khat akhantohna dingin muibun takin asep theihlohna dingin thu tawh kikhih lingleng ahihi. Tulaitak Kawlgam ukna kilamzia ah (2008) thukhunpi siksanin kilam kikalsuansuan lai ahih mah bangin, tua kantan / palsat in bang mah kisem thei tuanlo ding ahi hi.
 
 
Gambup Dalna Leh Kepcinna Nei Council (National Defence and Security Council)
 
Hih Kipawlnapi Council ah member (11) kihel  a, tuate in; (1) Gam makaipipa/nu (president), (2)vice president-1, (3)vice president-2, (4) Galkap mangpipa, (5) Galkap mangpipa huh, (6) Mipi dawl Innpi Thuzeekpipa (speaker of house of representative/lower house), (7) Minam dawl Innpi thuzeekpipa (Speaker of House of Nationalities/ Upper House), (8) Galkap vuangyi pa(Union Minister of Defence Services), (9) Gamsung lamsai vuangyi (Union Minister of Home Affairs), (10) Gamgi lamsai vuangyi pa(Union Minister of Border Affairs le (11) Gamdang lamsai vuangyi (Union Minister of Foreign Affairs) cih bangin member / Department lianpi 11 nei uh hi.
 
 
Hih council pen gam-uk kumpi lam panin (union government) pan mihing (5) hi a, galkap mangpipa lampan ama seh mihing (6)kihel uh hi. Tuate in: Union mister of defence services, union minister of border affairs, union minister of home affairs, commander- in -chief leh deputy commander –in- chief teng uh hi a, gam-uk kumpi lam pan sangin mimal(1)tamzaw uh hi. Hih council pen kha(1) atawm pen nihvei ta bang meeting nei uh hi. Gambup vai thupi tuamtuamte ah galvai savaite hih council member teng khensatna tawh asia apha akip ahi hi. Hih council ah galkap lampan meetang (vote) (6)nei uh hi. Gam makaipipa(union president) ahih leh meekhia theilo dingin, aman thuzeekpi(chairperson) bek semthei hi a, meetang a langnih-in thukimna le thukimlohna ah meetang akikim leh bek meetang pia thei pan ding hi, cih thukhunpi ah om hi.
 
 
Tua ahih manin athupi khensatna a om sialin galkap lamte in zoden keii ding cihnopna ahi hi. A tungah i gensa vuangyi thumte ahi, union minister for defence services, union minister for border affairs leh union minister for home affairs cihte galkap mangpa in ama deihdeih sehthei ziauziau aa, president in sehtheihna thuneilo hi. Tuabanah galkap mangpipa (commander-in-chief of defence services) in gamkee state&region khempeuhah ukna lam vaipuak la dingin (minister of border affairs) khat tek,a zaneu penpen colonel level) khattek ama thu tawh ama deih bangbangin galkap khat koih thei ziauziau lai hi. Tua border affairs minister galkap pa in galkap mangpipa tawh a-ut hunhun in(direct) kihothei ziauziau-in thuzaksakna (report) pia den hi.
 
 
State&region makaipi(prime minister) te in ama uk-na gamkee (state&region) sungah thukin (gtna:Rakhine state) vai bang dante ah ama thu tawh bangmah thukhensatna piatheilo-in, hih border affair minister pa thukimpihna bek tawh galkap mangpa cih bang bangin thu kikhensat ahihi. Hih border affair minister sem galkappa pen, gamsung lamsai vuangyi pa(union minister for home affairs) pa khutnuai ah om aa, tua pa pen galkap mangpipa in ama deih bangbang akoih hilai hi. 2008 gambup thukhunpi ah, Kawlgambup aa om thautawi khempeuh in gambup galkap mangpipa(commander-in-chief of defence services) khutnuai ah om ding hi, cih thu ahihi. Gam sung cing ahi palik (Myanmar police force) khempeuh leh amakaipipa zong galkap mangpipa’ khutnuai mah ah om ahi hi. Atatak in hih palik pen (Myanmar police force) gamdang dan hi le amah le amah aki-vaisai (independent body) ding ahi hi.
 
 
2008 thukhunpi ah gam makaipi (president) in hih council member khempeuh thukimpihna tawh galkap mangpipa (commander-in-chief of defence services) khat seh ding hi, ci’n thukhunpi khenpi (324) ah ci hi. 2008 thukhunpi ah, gam makaipi(president) in gambup ii lutangpi(head of the State) gambup kumpi makaipi(head of government),avaang nei pen leh asang pen dinmun ngah hi ci napi’n, a thupi khensatna khempeuh hih atung ah i gen council member teng thukimna vote akhai uh teh  azozaw (meetang tamzaw) lam thukimna bek tawh vai kihawmthei bek ahihi.
 
 
Gam makaipipa  in ama thuneihna tawh thongkiate suahtakna pia theilo (the president has no power to grant
Amnesty) gamdang gam khat tawh gal kido ding, kilem ding khentatna pia theilo(the president has no power to declare war on other country), ama thu tawh gam khat leh gam khat kizopna khawlsak theilo (the president has no power to cut off diplomacy) leh gambup thukin tangko theihna(a state of emergency) neilo hi cih 2008 thukhunpi khenpi(204,b) na ah gen hi.
 
A khawk mahmah khat ah, gamsungah buaina mipi sona (popular uprising) nasia mahmah dingin gam sung gam lumna,ngongtatna cihte a om leh gambup makaipi(union president) in a thuneihna khempeuh(political power) kici (executive power,legislative power,judiciary power) khempeuh galkap mangpipa ka ap hi cih, lai suaksak ding aa, tua hun akipan galkap mangpipa in gam sungah daihna om ta hi ci’n kiteelpi (general election) a omsak kik dong ukna aana (sovereign power) khempeuh len ding hi. Tua pen 2008 constitution in galkapte a aituam piak hamphatna hi aa, tua bang ahih pen thutang (official) hi hilai hi.
 
 
Gambup Makaipipa (President) Sehtan Hawm theihna:


Gambup makaipi(president) ahih leh agualzo party(pyituh hluttaw&amyotha hluttaw) kigawmin teelcing taangmi (MP) khempeuh ii vote tam ngah penpenpa ahihi. Amyotha Hluttaw pan vice-president khat ki sehto aa, Pyituh Hluttaw pan vice-president khat kisehin, galkap taangmi teng aitaangin galkap mangpipa in ama deih penpen khat vice-president seh thei hi. Tua teng thum pen gambup innpi ahi Pyitaungsuh Hluttaw(Union parliament) aa teelcing taangmi khempeuh in meetang khai ding uh a, meetang a tamngah penpen gambup makaipi (president) hipah ding hi. Meetang atam ngah pen nihna pa ahih leh vice-president-1, atawm ngah penpen ahih leh vice-president-2, hi ding hi.
 
Tua khit tak teh gambup makaipipa (president) in ama deih bangbang party kibangin kibang keizong, teelcing taangmi ahih teekteek kisamlo-in ama deih bangbang vuanzii(cabinet ministers) la ding aa, tuateng in muntuamtuam (department)ah vuanzii (union minister) sem sak ding hi. Tua teng banah gualzo party ii sehtoh ahi gambup makaipi (president) in gamkee (state&region) makaipi ding(prime minister) ama deih bangbang koih ziauziau thei ding a, tua akoih makaipi (prime minister) in mun tuamtuam ah (ministry) tengah makai sem dingin ama deih bangbang makai khattek(state&region minister) koih thei leuleu ding hi. Tua banah minam innpi(amyotha hluttaw) leh mipi innpi(pyituh hluttaw) thuzekpi leh ahuh ding (speaker&deputy speaker) gambup ah tutna tam ngah penpen agualzo party ii sehtoh gambup makaipipa (president) in asehtheih banah gamkee(state&region) khempeuh innpi(parliament) ah thuzekpi leh thuzeekpi huh (speaker&deputy speaker) amau deih bangbang sehtheihna thunei hi.
 
 
Kawlgam Kumpi Kilamzia (Government System of Union of Myanmar):
 
 
Gam Ki-ukzia(government system) ahih leh presidentialism cipong uh hi. Ahi zongin, presidentialism kumpi ki-ukna azang USA te khong tawh lah kibang lozel hi. USA gamah gambup makaipi(the president of the United States of America) in gambup innpi (Congress) ii thukimsa khat ama thuneihna (Veto power) tawh hemkhia / kantan) thei hi. Tua banah gambup innpi (Congress/House of Representative & Senate) kigawm sehli suah sehthum meetang (vote) aval nak leh gambup makaipipa (President) thuneihna (veto power) nial theihna thuneihna nei zel uh hi.
 
 
Kawlgam kumpi ki-ukzia bel presidentialism hizo tatak loin, Pseu-do Presidentialism ciang bek hi ci’n gamthu lamsang thukhunsiamna nei (Consititutionalist) te'n gen uh hi. Cihnopna ah Presidentialism tatak hilo-in alang ciang(Quasi) bek hipan hi. Tua banah gambup innpi (Union Parliament) ii thukimsa thukhun khat pen gambup makaipi(president) in ama thuneihna tawh hepkhiat theihna thuneihna(veto power) gam bup thukhunpi (Constitution) in phallo hi. A thukim kei leh suaikailo (No signature) thuh lo ding cih ciang bek ahi hi. Ahi zongin gambup thukhunpi in gambup innpi (Union Parliament -amyotha hluttaw+pyituh hluttaw) ii bawlsa thukhun (law) khat pen gambup makaipi (The President of Republic of the Union of Myanmar) in mawhpuak lakna (the president is accountable for union parliament) ci ahih manin, banglo khat thunawngkai om leh gambup makaipi-in mawhpuak lakna (Accountability) neilai hi. Apiandang leuleu khatah, gambup makaipi (President) pen gambup innpi (Union Parliament) in muanlohna leh deihlohna tawh mawhmatna thusunna (Vote of no confidence) aneih uh hangin, amau deihloh mawhpaihna tawh gambup makaipipa (president) mawk khawlsak theilo bilbel zel uh hi. Tua ahih manin, gambup innpi (pyitaungsuh hluttaw/union parliament) pen thupi mahmah hi, kicithei hi.
 
 
Thukhupna:
Gam-uk makaipi(union president) in amuibun tatak thuneihna neilo aa, galkapte thukimpihna lo tawh bang bangin mipi in i teelcing taangmi (MP) a diandian uh hang mipi khut sungah gam-uk thuneihna (political power of civilian government) hong tun ding sawt simsim khat i ngak lai kul ding hi. Mual dawn aa aksipi tang kiaukiau galmuh bangin suahtakna, khantohna, itna leh pilna tawh kimakaih gam khat i suahna ding bel khangluite pau le mualmong et tawh kibang lai kha ding hi.
By: Bob Tuangpi (Mauvom)

Thursday, March 17, 2016

Kawlgam President Thak Liklek U Htin Kyaw Taangthu

Kum 70 a upa, Kawlgam President Thak likkek U Htin Kyaw pen Mon sisan leh Kawl sisan kihel khat hi-in 1946 July 20 in Yangon Division,Kungyangon Myo ah suak hi.Apa U MinThu Wun pen Kawlgam sung ah (Poet) laigelh siam in a minthang khat a hihi.Apa MinThu Wun pen 1990 kum kiteelna ah NLD Party te ii Kungyangon Myone Pyituh Luatdaw Kusale a hihi.

U Htin Kyaw pen Pi Aung San Suh Kyi tawh akibang in English Methodist Missionary High School Yangon ah Highschool na kah khawm ngei uh aa,1962 kum in Yangon University ah pilna sim in 1968 Kum tak ciang in Sipuazi buaih M.Econ tawh sang hong man hi.

1971-1972 Kum in Institute of Computer Science, University of London England gam ah sangvakah in Computer Science tawh sang hong man in,1973 Kum tak ciang in azi Daw Su Su Lwin tawh hong kiteeng hi.

1974 Kum in Japan gam Tokyo khuapi ah Asia Electronics Union ah Computer lam tawh kisai pilna sim in sang vakah hi.1974-75 Kum in Yangon University pan in M.Sc Computer Science tawh sang hong man hi.

1975-80 Kum dong Heavy Industries Corporation, No. 2 Industrial Ministry ah Deputy Division Chief hong sem hi.1987 Kum in Arthur DeLittle, Management Education Institute, Cambridge, Massachusetts ah pilna sim in vapai hi.

1980-92 Kum dong (Foreign Economic Relations Dept, Planning and Treasury Ministry) ah Deputy Director hong sem hi.1992 Kum in FERD Deputy Director asepna pan in anasep khawlsan in ama thu in na tawp hi.

Kum 2000 Kum in Pi ASSK Mandalay Khuapi ah Campaign bawl ding in apailai in Kawl Kumpi te in phallo uh a hih man in khaktan in amat gawp lai un,U Htin Kyaw zong kiman in Insein Gilbem sung ah atuam vilvel in Kha 4 sung Gilbem ah ki-khum hi.

U Htin Kyaw pen NLD Party aki-phot tung aa kipan leh Pi ASSK Inn huangpi sung ah akikhum cip hun sung tawmtung khempeuh hun sung in Pi ASSk ngei nai ah om in,Pi ASSK kisapna vai tuamtuam te ah ahuh den leh apanpih den khat a hihi.Tuakhit ban ah Daw Khin Kyi Foundation kipawlna akiphotcil tung aa kipan tuni dong member khat in mapang in nasep ana huh den khat a hihi.Pi ASSK gen na ah U Htin Kyaw pen Thuman Citak leh (Discipline) Sikan zui in agamta khat a hih ban ah Kawlgam level leh Leitung level ii Zahtaak huai asak uh mipil khat a hih na tawh Kumpi ding in katel a hihi ci hi.

Tutung 2016 Kumpi kiteelna ah NLD Party ai-taang in Kumpi dending in teelkhiatna na hong ngah ahih man in tutung 2016 March 15 ni in Kawlgam Kumpi kiteelna ah Vote piathei mi 652 a om na lak ah Vote 360 tawh na gualzo pikpek a hih man in (Kawlgam) Republic of Union of Myanmar ii President 9 na hong suak a hihi.

Lungdam,

Ref:VOA English.

Saturday, March 12, 2016

Kawlgam Parliamentary Democracy - C.Thang Za Tuan

Eimi Henry Van Thio in Vice President hong ngah pen i kipak mahmah hi.

Kawlgam ah Parliamentary Democracy in ki-uk hun (1948-1962 Mar.) sungin, suahtak nading geelna hun pek  leh First Constitution suaih lai in Independence ngah khit ciangin  gambup President ding pen  minam nam 5 zui in in abanban in kikheel ding hihang(Rotation) cih Founding Fathers ten kithukim uh hi.

 Tua ahih man in ..
Amasa in Sao Shwe Taik (Shan); 
Anihna Dr. Ba U (Kawl); 
A thumna Mahn Win Maung (Kazian) te in Thamada (President) ong sem uh hi.
 A lina ding Sama Duwa Sinwa Naung (Kachin) kiteel khin napi Kumpi ong kikheel ciangin thu paizia kilaih in Kachinte President suak manlo hi. 

Amau khit a ei Zomi (Chin) President asuakding hun ong tung nonlo hi. 

C.Thang Za Tuan

Kawlgam Kumpi Ding Tawh Ki Sai

Kawlgam kumpi ding tawh kisai.

Kawlgam kumpi ding teelkhiat theihna ding in kumpi nihna (vice president) 3 kiteel masa ding hi. Pyithuh Hluttaw in 1, Ahmyotha Hluttaw in 1, leh kawl galkap in 1 avek aa gawm 3 ahi hi.

Tua kumpi nihna ding ahi mi 3 akiteel theih nading in tulaitak in NLD in mi 2, USDP in mi 2 leh kawl galkap te'n mi 1 avek in mi 5 tengkhia khin ta hi.

Tua mi 5 teng kumpi ding in kilawm kituak takpi hiam cih asittel ding in Kumpi Sittel Committee kiphuan aa tua committee in a sittel khit ciang in Pyithuh Hluttaw leh Amyotha Hluttaw te puak kik ding uh aa tua Hluttaw te in amau' satan ciat ateel khiat khit uh ciang un a kigawmna uh ahi Pyidaungsu Hluttaw ah puak tek ding uh aa Pyidaungsu Hluttaw ii atamzaw deihna angah penpen in kumpi za ngah ding hi.

Kumpi Sittel Committee ah mi 7 om hi. Tua mi 7 lak ah mi 5 NLD te hi.

Hluttaw te ah zong NLD tamzaw pek hi.

Tua ahih man in NLD  ii piak peuhpeuh in ngah ding hi.

NLD in Htin Kyaw leh Pu Henry Van Thio teel hi. Htin Kyaw in kumpi za hong ngah ding aa Henry in kumpi nihna hong ngah ding in ki lam en tek hi.

Pu Henry Van Thio kua ahiam ?

- Amah pen kawl galkap lui hi. 
- Ong nusiasa Aung Thaung ii khut zat mahmah khat hi. 
- Tan 10 ong phet galkap lut hi aa OTS pan hi.
- A degree ngah te pen a gallak (distance tawh angah) vive hi.
- Amah pen UPC pawlpi mi hi aa biakna lam zong thahat hi.
- A UPC siapiapa uh ahi Sia Ral Buai ii tanu tawh kiteng hi.
- A zipen lasiam minthang Sung Tin Par tawh pa ki unau uh hi (Sung Tin Par ii papi' tanu hi)
- Zophei te ahih man in Zomi mudah lua lawmlawm loding hi. Chin nadeih lua hi leh Chin party te ah lut ngeelngeel ding hi.
- NLD pan ahih man in Chin te hi cih pah theihna ding om tuanlo.
- NLD ii deihna mah azuih kul ding hi

Zomite ih thungetnate Pasian in hong dawng mah hi veve hi. Lungkim tek ni. Ei' ading in Pasian in asia hong gelsak hetlo ding hi

Lungdam
Mung Laan Thang/ Pu Thang
Tawmvei
Florida, USA