Skip to main content

Zolai Gelh Zia

Sianzun: Rev Khoi Lam Thang
Rev Khoi Lam Thang
Gelh: Rev Khoi Lam Thang

Tuni ciang dong Zomite' sungah Zolai gelh zia kician kinei thei nai loin, ei ut bangbang in kigelh ciat hi. Zolai zong Manglaite bang mah bangin laibul (Grammar) anei veve ahih manin, ut bangin kigelh thei tuan lo hi. Tua bang kawm kalah Zomite' sungah lai le pau lam bulkanna pilna sang anei (Linguist) Rev. Khoi Lam Thang in hih bangin atom kim hong gelh khia hi.

1. Khiatna khat nei kammalte gawm ding: Khiatna nei kammalte i gelh ciangin awmal (syllable) khatval a phak hangin a kop in gelh ding ahi hi. Khiatna khat nei cih ciangin Kawlkam, Mangkam khawng tawh zong kingaihsun thei hi.
Genthehna: SA cih ciangin Voksa, Aksa om hi. KHI cih ciangin ngawnga ki-awh khi om hi. Ahih hangin SAKHI cih ciangin i gensa thute tawh a tuamtuak hi a, Sa le Khi kigawm maimai hi nawn lo hi. Ganhing Sakhi cihna hi a, khen ding hi lo a, gawm ding ahi hi.
2. Kammal kibang a kithuapte gawm ding: Zo kampau ah kammal kithuap tam mahmah hi. Tua bang kammal kituap peuhpeuh gawm pahpah lel leng kikhial lo hi. Tatna zem, pianzia zemte tawh kibang cih ding ahi hi. Tatna zem pianzia zemte pen awmal khat hi loin awmal kihualte a kopa kizang zong om hi.


Gentehna: Pai pahpah, khang toto, hoih mahmah, pai sese, pai kheukheu, tu kheukhau, tai zaza, ding zeza.
3. Pauzepna kammal (participle)te gawm ding ahi hi: Pau zepna kammal cih ciangin Mangte in (Participle) acihte ahi hi. Zokam ah tampi om hi. Gentehna: Zawzen, zawsop, zawlai, tazen, mataw, khiamawk, tanghial, laidep..
4. Mathuapte a zom kammalte tawh kizom ding: Mathuap kammal ki-, pi-, te a kipan a om peuhmah a zom kammal tawh kimat ding hi. A kimat manin khiatna a kitelkhial thei dingte thekna tawh kikhen ding hi.


Gentehna: Ki - kideih, kiho, kilukhuh, kimawl, ki-um, ki-it, ki-at, ki-en
Gentehna: Pi - pibawl, picing, pimuh, pingaihsut, pisuah, pi-et,
5. Nungthuapte amai kammal tawh kimat ding: Tedim kam ah nungthuap kammal tam sim om hi. Tuate in: – bawl, dan, huai, kha, khia, khial, lam, pi, pih, sa, sak, tan, vai, ahi uh hi. Adang zong omlai ding hi. Hih kammalte akizat ciangin a mai a kammal tawh kimat ding hi. A khiatna a kitelkhial thei dingte thekna (-) tawh kikhen ding hi. Gentehna:
- bawl : cilbawl, khembawl, pawlbawl, simmawhbawl
- dan  : bawldan, itdan, muhdan, omdan, zatdan
- huai : dahhuai, haihuai, ithuai, pahtak-huai
- kha  : genkha, khialkha, lawngkha, nekha, sukha
- khia : genkhia, honkhia, lakhia, mukhia, lawnkhia
- khial: enkhial, mukhial, paukhial, telkhial, theikhial
- lam : deihlam, gollam, hauhlam, khanlam, teklam
- pi    : bulpi, huihpi, innpi, lianpi, lopi, papi, tampi
- pih  : hopih, lungdampi, paipih, sihpih tonpih
- sa   : baihsa, neksa, luaksa, sepsa, mokhaksa
- sak : damsak, deihsak, maisak, siasak
- tan  : kuaitan, nawktan, paltan, pektan
- vai  : cilvai, haivai, khantohvai, paupanvai
- gai  : negai, sigai, lungdamgai
- siat : paisiat, lasiat, luahsiat
- san : paisan, taisan, ciahsan
- sat  : kapsat, khensat


6. Nungthuap–mathuap kikopte gawmkhop ding: Mathuap le nungthuap tawh a kithuah khawm kammalte kimat ding hi. A kitelkhial thei dingte thekna tawh kikhen ding hi. Thekna tawh a kikhen ciangin a kammal khiatna ngaihsun in khensiam ding kisam hi.
ki-bawl: kihaibawl, kikhembawl,kisimmawhbawl google_protectAndRun("ads_core.google_render_ad", google_handleError, google_render_ad);
ki-dan  : kideihsakdan, ki-itdan, kikepsan
ki-kha  : kipalkha, kiphukha, kisatkha, kisukha
ki-kia   : kihawlkhia, kikhahkhia, kilawnkhia
ki-khial : kitelkhial, kitheikhial, kizangkhial
ki-pih   : kiciahpih, kinuampih, kithuahpih, kisihpih
ki-sak   : kideihsak, kiphasak, kihehpih-huaisakdan
7. Kammal saute thekna tawh khen ding:  Kammal thum val pha a, a sauluate nih suah in, thekna tawh kipeh thei hi. Gentehna Sakhi-tuihup, pheituam-sungten, khuasia-meide, va-singdangtu, kihehpih-huaisakna, kisimmawn-bawlna. 
Kammal sau mawkmawk hi lo a, Zomite’ i neih kamkop mal litethekna tawh peh ding hi. Gentehna: Annek-tuidawn, cimawh-genthei, gilkial-dangtak, huansak-huankhang, ankhing-tuibuk, Kawlgam-vaigam, innma-loma, innmun-logam, khualu-khuataw, nungak-tangval, pitek-putek, singkung-lopa, sungta-putu, zusa-vasa, hawhna-ciahna, thucin-thutang, cidam-mulmam, khamtheih-guihtheih.

8. ‘ H’ zatzia
‘H’ laimal pen Zolai gelhzia ah namthum/bangzah hiam in kizang hi. Tuate in :
1. /Th/, /Kh/, /Ph/ munte a kizang H leh
2. Awtom-awniamsakna H te ahi hi. A tunga nam thum sungah a thumna thugen nuam hi hang. Laimal tawpna laimung (Final consonant) dingin /h/ i zatzia kibang kim lo hi. Anuai a bangin zang khawm thei leng:
(1) A pingsak thu khat peuh genna kammal (Conditional or ‘if’ clause) dingin ‘leh’ zat hamtang ding hoih hi. Gentehna: Na ut leh ciah ta ni. Hong it lo hi leh,
(2) A piangsa thute gentelna ah ‘leh’ zat ding ahi hi. Gentehna: Kilehkik, Zuthawl leh, lehkuan
(3) Akibang het lo nih genkhopna ah ‘leh’ zat ding ahi hi. Gentehna: Pasian leh Mihing, Yangon leh Tedim.
(4) Khiatna khat nei a, kamkop bang a zatkhopte /leh/ hi loin /le/ tawh gawm ding a, kammal zong kimat ding hi. Gentehna: Si leh sa hi loin silesa (flesh), Nu leh pa hi loin, nulepa (Gender or sex), Mun leh mual hi loin, munlemual, Khat leh khat hi loin, khatlekhat
(5) Min i gelh ciangi a kikhen thei dingin ‘h’ zat ding hi a, a kisap kei leh zat hamtang ding hi lo hi. Kammal pawlkhat ah hunkhat lai-in kizang a, tu in kizang nawn lo hi. 
Gentehna: Cing (kicing) leh cingh (pianuam), Vung (Tuivung) leh a dang Vungh Khai, Lang, Cin, Lam Than, ing, ung, hang cihte ah telkhial ding om lo ahih manin h kulselo hi. Lai hong khak ing (ingh) hong lamen ing (ingh).
(6) Ihmu, cih ciangin ih zathuai a, ahih hangin ‘ih nu ih pa’ ci nawn se loin, ‘i nu i pa’ cih ding ahi hi. Mi tampi in hici gelh khin ta a, mi tamzaw in hoihsa in kizuizui ta hi. Gentehna: I inn-ah i lawmte tawh ihmut nuamdiak hi.
9. ‘A’ zatzia:  ‘A’ pen kizatna a tam mahmah kampau khat ahi hi. “Pasian in leitung mite hong it mahmah ahih manin ama Tapa a um mi khempeuh si nawn loin a hin tawntung theih nadingun a Tapa neihsun a hong piak dongin a hong itna a hong lak hi” Johan 3:16. A kizatna a tawm pen namthum om hi. Tuate in :
1. Mintang (pronoun) dinmuna kizang a. Hih dan a kizang a peuhmah tangdin den ding hi. a lawmnu, a ballpen, a lungsim, (amah, ama, amah’n, cihte pen mintang (pronoun) vive mah ahih manin kikhen theilo hi.
2. Kamzopna (conjunction) a dinga, hong pai-a, khituite a luang dinga, Kamzopna khempeuh tuamdin lo dinga, awpheikop (awsuaksakte) tawh a kinai leh thekna tawh kidei ding hi. Kamzopna hi a, kamvui tumtawng ahih manin, a khit ciang coma /,/ in zui denzaw hi.
3. Mangte in copula verb a cih kammal ahi hi, ahih hangin, asia apha, a suk ato, Hih kammal pen pawlkhatte in mintang (pronoun) hi-a, tangdin ding hi ci uh hi. A hi, na hi, ka hi; dinmun in laleng ahi ding bang napi, ngaihsun phapha leng hikhin lo hi. Mangte’ is Mizote’ ani, Falam/Hakhate’ asi tawh kiang hi. Tua banah, asia apha, asuk ato cih kammalte ah a pen pronoun hi hetlo hi.
By: Rev. Khoi Lam Thang (Linguist), General Secretary-BSM,Yangon

Comments

Popular posts from this blog

Zomi: Who They Are

Zomi Total population ca. 2,500,000 Languages Various Kuki , Mizo , Chin , Naga , Paite Religion Christianity , Animism , Buddhism , Laipian Related ethnic groups Naga , Meitei , Hmar , Mizo , Kuki Zomi [1] is the name of a major tribe found in various parts of South and South East Asia. The term Zomi meaning, Zo People [2] is derived from the generic name 'Zo', the progenitor of the Zomi. They are found in northwestern Myanmar, northeastern India and Bangladesh. Anthropologists classify them as Tibeto-Burman speaking member of the Mongoloid race. In the past they were little known by this racial nomenclature. They were known by the non-tribal plain peoples of Myanmar, Bangladesh and India as Chin, Kuki, or Lushai. Subsequently the British employed these terms to christen those 'wild hill tribes' living in the "un-admiral. They are Zomi not because they live in the highlands or hills, but are Zomi and call the...

CHIN, ZOMI, MIZO, ZO cihtawh kisai Debate

CHIN, ZOMI, MIZO, ZO cih minvai tawh kisai India gam aom ih mipihte kikupna, Debate bawlna hi. Sausimsim in alunglut velvelte bekin atawpdong simzo bekding hi. This is the outcome of the debate about our nomenclatures like Chin-Kuki-Mizo-Zomi on FaceBook – Zolengthe Group. The debate Vaphual shows that every one of us clearly know who we are – We are Zo, but some opined that Kuki nomenclature should be used as it is recognised nationaly and internationally. This is the starting point of the debate: Dear friends, MIZO=ZOMI, then is it something like both side of a coin? If it is so, then there is no chance of sitting under one administrative umbrella. Another Point: Mizo or Zomi ~ Which one should be the right word? I know You will say both. But according to Pu T. Gougin, Founder President of Zomi National Congress, “The land come first and then the people” therefore, it should be Zo… Mi….. that means Zo = Land and Mi = People. He further argued that MIZO is a wrong word; ...

Dr. Chin Do Kham Tangthu

Dr. Chin Do Kham Biography Education     Scholar in Residence for Ph.D. Educational Studies Program at Trinity International University, Chicago, USA, May 2003-August 2005.D., Intercultural Studies, Trinity Evangelical Divinity School of Trinity International University, Chicago, 1998.Min.(Doctor of Ministry in Pastoral Leadership), Oral Roberts University, Tulsa, OK, 1994.Special Study Program at Jerusalem Center for Biblical Studies, Israel, 1996. Educational Administrative and Teaching Experiences Adjunct Professor of Missions and Leadership at Myanmar Evangelical Graduate School of Theology (MEGST), Myanmar since Fall 2008 to PresentAssociate Adjunct Professor of Graduate School of Theology at Global University, Springfield, MO, USA 1996-present.Professor and Director of M.A. Missions Program and taught Leadership and Missions courses for M.A./M.Div./D.Min. courses at Oral Roberts University (2006-2008)Dean of Students and Professor of Missions/Leadership at Asia Pacific T...